Bảo tồn và phát huy

TRANG CHỦ VỀ VĂN HÓA    SỬ KƯ ĐỊA DƯ ĐỊA DANH LỊCH SỬ
 SẮC DÂN VIỆT XĂ HỘI  VIỄT GIA Đ̀NH VIỆT VĂN HỌC MỸ THUẬT
PHONG TỤC VIỆT TÍN NGƯỠNG VIỆT GIÁO DỤC&DẠY CHỮ CÁC NGHỀ NGHIỆP CÁC LỄ HỘI
Y &TRANG PHỤC ẨM THỰC VIỆT Y & DƯỢC VIỆT VƠ & DƯƠNG SINH DU LỊCH
THUYẾT PHONGTHỦY LỊCH & TƯỚNG SỐ NIỀM TỰ HÀO NỖI LO ÂU VĂN NGHỆ
 

                                                                       

         

     Chiếc xe thổ mộ -

                                                Hoài Hương sưu tầm / 04-8-2020

 

                             

   

    Sáng sớm tờ  mờ, người Sài G̣n xưa nằm trong nhà đă nghe tiếng nhạc leng keng và tiếng vó ngựa lóc cóc của chiếc xe Thổ mộ      

 

      

                    Xe Thổ mộ - tranh của Hoạ sĩ Bé Kư

 

Xe thổ mộ chạy lên G̣ Vấp chở hàng bông về Chợ Lớn. Từ lộ tŕnh lên G̣ Vấp, nhiều xe c̣n ghé Chợ Lớn tranh thủ đón thêm khách. Thông thường xe tập trung tại bến xe ngựa trên đường Mă Lộ (Q.1) hay ghé đậu bến xe ngựa ở chợ Bến Thành.

H́nh ảnh chiếc xe ngựa với những tiếng kêu lenh keng, lóc cóc và cặp bánh gỗ to đă trở nên thân thương, quen thuộc với bao thế hệ người miền Nam  Xe dùng để chở người đi lại trong vùng hay vận chuyển hàng rau cải từ những vùng quê lên Sài G̣n. Mỗi khi có việc đi lại trong vùng, đi mua sắm, thăm viếng, cưới xin, người ta đều chọn phương tiện xe ngựa v́ tính tiện lợi của nó. Thời điểm lúc bấy giờ, xe ngựa vừa nhanh chóng, vừa tiện lợi bởi người ta có thể lên xuống bất kỳ chỗ nào.

                  

Bến xe Thổ mộ khi xưa cạnh Ga xe lửa Sài-G̣n

 

Xuất xứ của xe Thổ mộ. 

Về xuất xứ của chiếc xe thổ mộ đầu tiên ở Nam Bộ có người cho là ở Sài G̣n nhưng cũng có ư kiến cho rằng xe thổ mộ có ở B́nh Dương và điều này đă được khẳng định trong câu vè: "Khô như bánh tráng là chợ Phan Rang, Xe thổ mộ dọc ngang là chợ Thủ Dầu Một, Chẳng lo ngập lụt là chợ Bưng Cầu…"

 

 

Xe Thổ mộ xuất hiện khi nào? 

         Từ cuối thế kỷ XIX, đất Thủ Dầu Một là nơi nghề thủ công phát triển mạnh, kinh tế giao thông hàng hóa rộng khắp nhờ nguồn nhân lực thợ lành nghề dồi dào, nhiều nguyên vật liệu, lại ở vào vị trí giao thương thuận lợi cả về đường thủy và đường bộ, từ đây nhu cầu về đi 

 

Ban Biên  Tập

 

Phạm x.Khuyến

TrườngThy

Xuân Bích

 

Nguyễn

Lê Hiếu

 

HươngKiều Loan

 

Dươngvăn Phối

Đặng văn

Minh

 

PhạmLiên Anh

 

 

PhạmKim Liên

 

 

Trần v. Quang

 

Nguyễn A.Tuấn

 

 lại và vận chuyển hàng hóa rất lớn.

Trên bộ, phương tiện giao thông gần như duy nhất là xe ngựa, v́ vậy mà nghề chế tác xe thổ mộ và nghề chuyên chở bằng loại xe này nhanh chóng phát triển.

 

 

 Theo nhiều tài liệu khác th́ vào khoảng đầu thế kỷ XX, phương tiện đi lại của người dân vùng Sài G̣n – Chợ Lớn và miền Đông Nam bộ rất hạn chế, giao thông của cả vùng đất này có khoảng năm ba chiếc xe ô tô (lúc bấy giờ gọi là xe điện) chạy theo các tuyến đường Sài G̣n – Chợ Lớn, Sài G̣n – Hóc Môn, Sài G̣n – Thủ Dầu Một. Những chiếc xe c̣n rất thô sơ nhưng chỉ những người quyền quư và có tiền mới sử dụng để đi lại. Đa số dân lao động thường đi bộ, những người khá hơn chút th́ được đi xe thổ mộ, nhất là khi có hàng hóa cần chuyên chở luôn phải dùng đến loại xe này. V́ thế xe thổ mộ có cơ hội để phát triển nhanh.

 

 Các cơ sở đóng xe ngựa và nuôi ngựa đă sớm h́nh thành và cũng h́nh thành cả đội ngũ chuyên làm nghề đánh xe ngựa. Đa số những nhà nghiên cứu đều cho rằng, Đông Nam bộ thời đó chỉ có vài nơi sản xuất được xe thổ mộ, trong đó B́nh Dương có Thủ Dầu Một và Lái Thiêu. B́nh Dương c̣n có nhiều cơ sở đóng thùng xe đẹp nức tiếng như B́nh Hiệp, Tân An, Phú Cường. Nơi làm bánh xe đẹp, bền chắc có vùng Thuận Giao, An Thạnh v́ tại đây có nhiều thợ rèn lành nghề. Điều đó chứng tỏ xe thổ mộ thời xa xưa đă rất phát triển ở B́nh Dương và người ta vẫn gọi xe thổ mộ ở đây là xe Thủ Dầu Một để phân biệt với xe nơi khác.

 

Nguồn gốc tên gọi “Xe Thổ Mộ” 

   Có nhiều lư giải về nguồn gốc tên gọi này. Trong từ điển tiếng Việt miền Nam, học giả Vương Hồng Sển giải thích, xe thổ mộ là xe do một con ngựa kéo dùng để chở hàng hóa cho khách bộ hành vùng ngoại ô Sài G̣n, Chợ Lớn, Lái Thiêu. C̣n theo nhà văn Sơn Nam và Nguyễn Nguyên th́ “thổ mộ” bắt nguồn từ hai chữ “thảo mă” nghĩa là loại xe dùng ngựa để chở cỏ của người Trung Quốc. Cũng có ư kiến cho rằng, trước đây việc chở quan tài đi chôn xa phải dùng xe ngựa để đưa đến chỗ đất (thổ) mồ mả (mộ), nên quen gọi xe ngựa là xe “thổ mộ”.

 

                    Bến xe Thổ mộ khi xưa cạnh Ga xe lửa Sài-G̣n

 

Một số đông ư kiến khác lại cho rằng, v́ mui chiếc xe có h́nh khum khum mu rùa, giống như nấm mộ. Một số cụ già ở B́nh Dương lại khẳng định “thổ mộ” là tên gọi xe Thủ Dầu Một do nói nhanh, nói gọn của người Nam bộ. Tất cả những lư giải về tên gọi của loại xe “thổ mộ” c̣n cần phải được t́m hiểu thêm nhưng rơ ràng đất Thủ Dầu Một có nhiều mối quan hệ trong việc h́nh thành, sáng tạo cũng như sử dụng rộng răi và lâu dài loại xe “thổ mộ”. 

 

Cấu tạo của một chiếc xe Thổ Mộ 

Xe thổ mộ có thùng (hay là khoang chứa người) dài 1,18m đến 1,2m, chiều cao 1m , phía trên chia làm ba ô cửa sổ, chiều ngang (bề rộng) thùng xe 0,85m 

Vật liệu làm xe phần lớn từ gỗ giáng hương hoặc gỗ cây cḥ đây là hai loại gỗ quư, bền và có độ đàn hồi cao.

Thùng xe được vít cứng trên một cái nhíp bốn lá h́nh ô van để tạo sự đàn hồi, giữ thăng bằng cho thùng khi rong ruổi trên đường. Phía đầu thùng xe hai bên là cặp tai đèn. Hai cái vè chở hàng (porte bagage) bằng gỗ bề ngang hơn tấc tay, uốn lượn như dợn sóng rất thẩm mỹ, cặp trên hai bên thùng xe có sức chịu lực mỗi bên khoảng ba bốn mươi kư. Trên cùng là cái mui uốn cong, lợp thiếc nhô ra tới nửa ḿnh ngựa, khum lại như cái vành mũ .

 

 

Bên trong thùng xe, khách ngồi trên chiếc chiếu bông đấu mặt nhau, chân co về một phía,  ít người th́ khách ngồi tḥng chân ở phía chỗ bàn đạp dành cho khách lên xuống.

Giày dép, thúng mủng, quanh gánh của khách th́ máng ở hai cọc sắt phía sau xe ở góc thùng. Dù chật hẹp như vậy nhưng không ai cảm thấy ngột ngạt v́ bên hông thùng xe là 3 ô  cửa để hở cho gió lùa vào. Mỗi khi trời mưa, khách có thể kéo tấm rèm xuống che mưa. Phía trên nước mưa chảy xuống hết hai bên v́ nóc là một cái mái khum tṛn như ngôi mộ đất. 

Hai bánh xe lớn hai bên, mỗi bánh xe được ghép từ sáu mảnh gỗ gắn với 12 chiếc tăm cắm vào trục bánh xe. Sau đó, dùng ṿng sắt quấn quanh bảo vệ bánh gỗ tạo thành một chiếc vành và dùng nệm cao su nịt chặt ṿng ngoài. Bánh xe được làm hoàn toàn từ gỗ và cao su làm cho xe phát ra tiếng kêu lách cách đều đều ở bánh xe kết hợp với tiếng chuông ở cổ ngựa. 

 

Xe thổ mộ là loại phương tiện đi lại phổ biến ở vùng Sài G̣n-Gia Định của Việt Nam vào những năm 50 của thế kỷ XIX.  

Chiếc xe thổ mộ đă để lại nhiều kỷ niệm đối với người dân Nam Bộ là cũng là một nét văn hoá-lịch sử của vùng đất này. 

 

Tài liệu tham khảo : Wikipedia

 

 

 
 

 

Web Hit Counters