Cc điệu ma  Việt :  Ma dn gian & ma Cung đnh

       

      I-    Ma  Dn Gian

  A-     Điệu ma cổ truyền miền Bắc

 

Điệu ma miền Bắc tn vinh người phụ nữ Việt Nam, qua sắc đẹp v sự duyn dng, đề cao những dức tnh cao đẹp cuả người phụ nữ. Cc cng việc hng ngy cuả người đn b như may v, dệt vi, hay đồng ng được diễn tả trong vẻ duyn dng v đầy phụ nữ tnh.

Cc vũ cng mặc o tứ thn, - được gọi l tứ thn v c hai vạt trước v hai vạt sau. Bộ o ny mầu xậm để đi lm việc, v c mầu sắc rực rỡ dnh cho cc lễ hội. Họ cn đội nn quai thao, l loại nn khng c chp, đặc biệt cuả miền bắc

 

  1/ -Ma Bi Bng

 

Ma bi bng l một điệu ma cổ Việt Nam. Ma ny trong dn gian cn c một tn gọi khc l Bắt Bi Bng.   Ma Bi Bng l một điệu ma nằm trong hệ thống cc bản ma của nghệ thuật Ca tr, v được xem l đỉnh cao của nghệ thuật ma Ca tr. Trong nghệ thuật Ca tr - sự phối hợp tuyệt vời giữa  lời ca v giọng ht ho cng cc nhạc kh:phch, đn đy, trống chầu.

Điệu ma ny ra đời từ thời nh Trần. ng Trần Quang Khải đ dựng nn điệu ma ny để ca ma trong ngy lễ thi bnh din yến của vua Trần Nhn Tng. Sch Việt Nam Ca tr bin khảo c ghi chp rằng  điệu ma Bi Bng l do ng Trần Quang Khải dựng ra để ca ma trong ngy lễ Thi Bnh din yến do vua Trần Nhn Tng tổ chức sau khi đnh thắng qun Nguyn Mng Cổ  lần thứ 3.

Tuy nhin, kiến khc lại cho rằng Ma bi bng do Chiu Vương Trần Nhật Duật dựng nn. Trong sch Tuyển tập thơ Ca tr, xuất bản năm 1987, nh thơ Ng Linh Ngọc viết rằng: Ma Bi Bng do Chiu Văn Vương Trần Nhật Duật dựng nn. Lai lịch tc giả của điệu ma Bi Bng c thể chưa chắc chắn nhưng c nhiều dấu vết c thể coi đ l một điệu ma của thời nh Trần: Trong cuộc khng chiến chống qun Nguyn Mng xm lược lần thứ 2, nh Trần c bắt được con ht Tuồng tn l L Nguyn Ct trong đm loạn qun của Toa Đ, sau đ L Nguyn Ct tự nguyện xin ở lại v dạy ht Tuồng, trong đ c vở Vương mẫu hiến đo được cc con em vương hầu lc bấy giờ tranh nhau học.

Điệu ma Bi Bng cn lại cho đến ngy nay th về phần giai điệu ảnh hưởng kh nhiều chất nhạc của Tuồng, mang chc thọ với cc động tc thể hiện hnh ảnh hiến đo, dng tửu rất sang trọng v động tc thể hiển cc cảnh tao nh: hiến đo, dng rượu. Điệu ma hội ngộ giữa tinh thần Việt Nam gắn liền với văn ha Phật gio, ha nhập với sự pht triển của thiền phi Trc Lm.

Điệu ma ny thường được sử dụng trong cc dịp đại lễ của chốn gio phường, trong khng gian uy nghi ở nơi cửa đnh. Điệu ma thường được sử dụng hai lần một năm vo ngy giỗ tổ Ca tr (vo  thng 3 v thng 11 m lịch). Điệu ma ny cũng được sử dụng nơi cửa quyền tức l ht tại cc dinh quan, tại cc đm khao vọng chc thọ lớn. Những nghệ nhn Ca tr vẫn coi điệu ma Bi Bng như một điệu ma dng để ma chầu, ma ngự, v được coi l bu vật v chỉ gio phường lớn v dinh quan, chỉ khi  ht thờ ở đnh, hay ht cho vua mới c.

 Thng thường chỉ c gio phường no lớn mạnh hay  chỉ khi đi ht thờ ở mỗi dịp tế lễ ở đnh, ở dinh quan, hay vo kinh ht chầu vua  th mới c được một đội ma Bi Bng, v chi ph để thnh lập một đội như vậy rất tốn km.  Sch Việt Nam Ca tr bin khảo, do 2 tc giả Đỗ Bằng Đon v Đỗ Trọng Huề bin soạn, xuất bản năm 1962  khẳng định rằng : Ma Bi Bng l nh nhạc của đế vương thịnh điển nhất trong nhạc giới.

Đội ma trong điệu ma Bi Bng c t nhất l 4 người.  Tuỳ  theo mức độ quan trọng của khng gian diễn xướng, m tăng số lượng người ln gấp đi: hoặc 8 hoặc 16.  Vo những dịp đại lễ th đội ma  phải  c 32 người ma.

Về trang phục cc c khi ma th mặc o m tiền thu kim tuyến, chn o đnh chn chỉ hạt bột, trn mũ gắn một quả bng, hai vai bn vai đeo đn hnh hoa sen, tay cầm quạt tầu, lc th xếp quạt, la xe quạt linh hoạt v trng rất vui mắt. Cc c  vừa ma vừa ht, động tc ma ứng hợp với lời ht đ được cch điệu đi nhiều, động tc ma lạ khng giống với bất cứ lối ma của cc nghnh nghệ thuật no. Đi km với đội ma l một đội nhạc: c Quản gip cầm trống ci giữ nhịp, một người đnh đn đy, một đn nguyệt bốn dy (vẫn gọi l đn tứ đoản); một đn tam; một trống mảnh, ching v trống cơm,  nhạc   tấu khoan thai, vui tươi gợi nn cảnh thi bnh.

Ma Bi Bng gồm 9 mn nhưng trn thực tế chỉ diễn 6 mn theo thứ tự: Một bi ht Ko ra (Tựa như mn gio đầu) Bi ht Xun ca ngợi cảnh sắc tươi vui đất nước vo ma Xun, cũng thế  cc bi Hạ - Thu Đng  diễn xướng  linh hoạt ty theo tiết ma  Sau bi ht Xun đến bi ht Khch Tiếp tục l bi Thời Hồ (Tức l Đo vin kết nghĩa)  bi ht Khch v kết thc l bi Ko vo. Ma đủ 6 mn hết gần một tiếng. Từ trước đến nay hiếm c một điệu ma no ko di như thế.

Trong chốn gio phường người ta vẫn coi điệu Bi Bng l một điệu ma chc thọ, nhưng trn thực tế khi tm hiểu v phn tch nghĩa thng qua sự sắp xếp cc mn ma, mức độ quan trọng, v những dấu hiệu đặc biệt ở  bi Thời Hồ th thấy  đy khng phải đơn thuần l một bi ma mang tnh chất chc thọ m chnh l điệu ma xưng tụng cảnh đất nước thanh bnh cũng như nghĩa thnh cng của  3 lần chiến thắng qun Nguyn Mng xm lược tạo nn ho khcủa vương triều nh Trần.

Đ cũng l những thng tin duy nhất cn st lại về sự ra đời của ma Bi Bng. Tư liệu cn để lại cho thấy vo dịp Tứ tuần đại khnh (Mừng thọ 40 tuổi) của vua Khải Định (năm 1924) th đon ca cng ở Thanh Ha đ đưa điệu ma ny vo trong Huế để biểu diễn chc thọ vua.Tiếp đ l hai tấm ảnh về một đội ma Bi Bng của bc sĩ Charles-Edouard Hocquard, một vị bc sĩ qun y đ theo đon viễn chinh Php sang Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Năm 1980,  c thu được một phần nhạc của điệu ma Bi Bng do nghệ sĩ Kim Đức dựng lại. Vo năm 2007,  sau 6 thng vừa luyện tập, vừa may trang phục, điệu ma ny đ chnh thức ra mắt tại cha Trnh (Yn Tử) Quảng Ninh ngy 9/12/2007

Ma bi bng tuy đơn giản về động tc, nhưng đi hỏi người ma phải thuộc lời ht để khớp đng động tc với từng cu ht, rất khc so với ma thng thường khi vũ cng chỉ cần nghe nhạc l c thể ma được. Lời bi ht xưa được viết bằng chữ Hn, rất kh học thuộc.

 

  2/ -Ma trống Bồng  hay ma con đĩ đnh bồng

 

Đy l điệu ma được lng Triu Khc huyện Thanh Tr, H Nội duy tr v pht huy rất tốt, đội ma trống Bồng năm nay gồm hai đi đều l nam giới cải trang thnh nữ cht khăn mỏ quả, mặc o vy, phấn son đeo trống bồng biểu diễn trong tiếng nhạc, chung trống. Từ xa xưa, ma  trống bồng hay cn gọi l ma con đĩ đnh bồng nam đng giả nữ để ma. Hai vũ cng mỗi người đeo 1 chiếc trống bồng trước bụng. Điệu ma trống bồng vui nhộn, nh nhảnh v hấp dẫn, thường được ma trong những ngy hội lng, hội đnh, mang nghĩa chc tụng nh vua. Những điệu ma trống bồng khng mang mu sắc m tn m mang tnh "thing".Sở dĩ gọi l cặp đĩ v người ma trống bồng phải l trai chưa vợ, c khun mặt khi ng, trắng trẻo, mặc vy o v t mi đỏ đng giả nữ, đặc biệt phải c ti nhảy ma, lc biểu diễn phải tot ln vẻ... lẳng lơ. Khăn mỏ quạ cht đầu phải mượn của mẹ, chị hoặc em gi.

Cứ mỗi lần trong đnh dng lễ vật, dng rượu l bn ngoi, trống ching khua ln inh ỏi, từng đi nam đng giả nữ sắm vai con đĩ đnh bồng với phấn son, vy o rực rỡ, đeo trống qua cổ thể hiện ti nghệ trước hng ngn khn giả...

Nhạc cụ sử dụng cho điệu ma l thanh la, trống v ching. Khi ma, 2 đi ma phải thể hiện phong thi vừa phng khong, vừa dứt khot, mạnh mẽ, mềm mại; khoa rộng tay, nhấc chn cao, bước rộng, dng hơi khệnh khạng, đảo người linh hoạt.

  3/ -Ma sinh tiền

Ma sinh tiền cũng được dn gian mến chuộng như ma trống bồng trong những  đm rước trước Phương Đnh. Cứ mỗi lần trong Đại Đnh, lễ vật được dng ln l bn ngoi ma trống bồng v ma Sanh Tiền lần lượt được ma.

Ma Sinh tiền  gồm c 3 thanh gỗ cứng. Hai thanh di khoảng 28cm, ngang khoảng 3cm dy khoảng 8mm, cn thanh thứ ba ngắn hơn, di khoảng 20cm.Thanh thứ nhất trn đầu c 2 cy đinh nhỏ, mỗi đinh xuyn qua lỗ 3 đồng tiền, đầu đinh c nm để giữ cc đồng chinh khng rớt ra khi đnh. Thanh thứ hai giống như thanh thứ nhất nhưng chỉ c 1 cy đinh gắn cc đồng tiền. Cả hai thanh ny c phần cuối cng bằng gỗ, khng răng cưa, dng để lm tay cầm. Thanh thứ ba khng c cọc tiền v răng cưa trn mặt, nhưng lại c hng răng cưa ở hai cạnh hng. Thanh ny gọi l con dao. Khi rập v mở 2 thanh ny m thanh phch v đồng tiền sẽ pht ra. Tay phải uyển chuyển như ma, cầm con dao quẹt cạnh răng cưa vo 2 bn cạnh của hai thanh kia

 

  4/ -Điệu ma Đm trăng bn cối gạo mới

 

Điệu ma ny được diễn ra  trong  cc buổi lễ hội linh tinh tnh phộc  ở trung du Bắc Việt  nhất l ở tỉnh  Ph Thọ. Người con trai  biểu tượng ci chầy, người con gi biểu tượng ci cối gi gạo. Điệu ma  nhắc lại thời tiền sữ  vng sng Hồng  đất thấp hay lụt lội  phong ba bo tp dn Việt thiếu người  đắp  đ, khai thng dẫn thuỷ,  nn ma mng  khng đủ  nui sống con người. Trn đất  th rừng r nhiều,  cc th dữ  thường   tung honh, nguy hiểm cho mạng sống con người. Chnh v vậy tổ tin  thường tổ chức  lễ hội ma, để kch động  nam nữ  tảo hn, v sinh con ci cho thật nhiều, để mong c đủ người bảo tồn sự sống  của ni giống Việt. Điệu ma ny ngy nay vẫn cn thịnh hnh

 
 

 

B-Điệu ma miền Trung

    Năm điệu ma Tr Xun Phả  c tn "Ngũ quốc ln bang đồ

 

Lng Xun Phả, x Xun Trường, huyện Thọ Xun, tỉnh Thanh Ha, cứ vo ngy 10/2 m lịch hằng năm, tại đnh lng thờ  Thần Thnh hong,  trnh diễn  Lễ hội tr Xun Phả  5 điệu ma  cổ đặc sắc độc đo.    Tr Xun Phả l một di sản văn ho, phi vật thể đặc sắc nhất cn lưu giữ được tương đối nguyn vẹn ở Thanh Ha sau hng trăm năm qua cho đến ngy nay.

Cc điệu ma trong tr Xun Phả l một vở diễn  năm tr  của người Việt cổ. Truyền thuyết kể rằng, vo thời Vua L, đất nước c giặc ngoại xm, nh Vua cho sứ giả đi khắp nơi cầu bch linh, bch tnh v hiền ti cng nhau đứng ln đnh giặc cứu nước. Khi quan qun đi đến bờ sng Chu, gần lng Xun Phả th gặp ging tố phải tr lại. Đến đm, thần Thnh hong lng Xun Phả bo mộng về cch đnh giặc, nh Vua lm theo quả nhin thắng trận.  Đất nước trở lại thanh bnh, nh Vua mở hội mừng cng. Trong ngy hội, cc nước ln bang đ đến dự hội, vừa tỏ lng khm phục Vua nước Đại Việt, vừa tỏ mối giao bang ha hảo.  Đặc biệt, cc nước chư hầu, cc bộ tộc đ mang đến hội nhiều điệu ma đặc sắc của dn tộc mnh. Người dẫn đầu đon tr vo ma ht c mang theo một biển gỗ sơn son thiếp vng giới thiệu về quốc gia, dn tộc mnh như "Chim Thnh đồ tiến cống," "Ai Lao đồ tiến cống" hoặc "Hoa Lang đồ tiến cống"... Để tỏ lng biết ơn Thnh hong lng Xun Phả, Nh Vua đ ban thưởng những điệu ma hay nhất, đẹp nhất cho dn lng. Đ chnh l cc điệu Chim Thnh, Ai Lao, Ng Quốc, Hoa Lang v Lục Hồng Nhung(cn gọi l T Huần)

Tr Xun Phả được trnh diễn trước sn đnh lng, vo dịp lễ cc vị thần linh lng, sn khấu khng cần trang tr cầu kỳ, thậm ch trn một bi cỏ rộng cũng c thể diễn được.

 Nhạc cụ l một ci trống, vi đốc thanh tre. Điều quyết định gi trị của hội tr l đội ma tr, gồm khoảng 20 thnh vin, thường l cc lo nng v trai đinh. Họ phải luyện tập thnh thạo cc vai diễn v vai quan trọng nhất của 5 nước tr l vai cha. Vai cha do cc c gi trẻ v đẹp trong lng đng. Cc cng việc ny phải chuẩn bị xong trước đ dăm ngy.

Đặc biệt  trong ba tr Chim Thnh, Hoa Lang v T Huần, cc nhn vật tham gia cc điệu ma trong tr diễn phải đeo mặt nạ.Cc tr diễn hầu như đều do nam giới đảm nhiệm.   Chỉ  c hai điệu Hoa Lang v Ng Quốc c nữ tham gia ở cc vai tin, phỗng. Bi Hoa Lang chỉ ht khi cha v qun ma xong, dạo trống bắt đầu  xắp mi cho để cho đ... Cc nhn vật tham gia tr diễn ăn mặc sặc sỡ, với mu chủ đạo l mu đỏ, mu xanh v mu vng. Về năm điệu ma trong tr Xun Phả gồm:

1 - Tr ma Hoa Lang: C 2 người đội lốt kỳ ln ra ma. Tiếp đ, c ng cha ma siu đao v 2 qun ma đấu ngựa. Theo sau l đon qun 10 người ma quạt. Đoạn kết ma cho thuyền thay lời tạm biệt kẻ ở, người đi. Phục trang cho phần ma ny l o di tứ thn mu xanh nước biển, quần trắng mũ da b cong 2 đầu.

2 - Tr ma Chim Thnh: Gồm c 14 người (1 cha, 1 nng, 2 phỗng, 10 qun). Phục trang c 11 o đỏ vải mền di hơn 1 m viền mp, ngực o cha c hnh hổ ph, 2 bộ xim của phỗng bằng vải cứng, 3 mu, mu đen khoc ở cổ v buộc ở bụng, o vải trắng lt ở trong, 11 khăn buộc ngang lưng rộng 0,4m, di gấp đi, khi buộc gấp cho v buộc đầu đỏ, cạnh di 0,6m c 2 sừng hnh quả chuối dnh vo đỉnh, 11 mặt nạ gỗ sơn đỏ, c mắt lng cng, pha trong mặt nạ c que để ngậm vo miệng khi đeo, 13 đi bt tất trắng hoặc đỏ. Tr diễn khng c bi ht. Phỗng c 2 điệu ma dng hương, sau đ đội hnh ma dn ra v diễn theo nhịp trống. Cha v qun trnh diễn cc động tc đến 3 lần theo quy định. Phần kết ma tung hoa.

3 - Tr ma Lục Hồng Nhung: Mở đầu c một cụ gi chống gậy, theo sau l đon g snh. Tất cả tựa như đn con vy quanh người mẹ. Phục trang ma gồm o di xanh đen, lưng thắt khăn nu, đầu đội tc trắng.

4 - Tr ma Ai Lao: Một người đội lốt hổ chạy mở đầu. Hai người đội lốt voi ra ma ngẫu hứng, mở đường. Cha Lo (đội mũ cnh chuồn, o thụng xanh chm) xuất hiện, hai bn c lnh bảo vệ. Cả đon đi trong tiếng snh tre được g nhịp lin hồi, biểu hiện sức mạnh cc chng trai đi săn.

5 - Tr ma Ng Quốc: Mở đầu c người bn thuốc, người bn kẹo v thầy địa l ma một đoạn ngẫu hứng rồi nhường chỗ  cho hai nng tin v đon qun đi ra. Đon ny ma quạt v khăn, tiếp đ ma mi cho.

Về phần m nhạc, cc tr ma Xun Phả thường dng bộ g dn tộc, gồm trống, nhị, hồ, thanh la, no bt, m hoặc xnh tre... rất độc đo v gy ấn tượng mạnh. Cc loại nhạc cụ  th  Trống c đường knh mặt 60- 65 cm nhưng phải c tiếng v m ph hợp với loại hnh tr diễn. M c hnh dng cong lưỡi liềm, di khoảng 20cm được chế từ gốc tre gi, mặt ngoi được lm nhẵn, bn trong đục rỗng để c độ cộng hưởng m thanh.   Khi nghe tiếng nhạc cụ của  cc tr ma ny vang ln, mọi người đều đứng ngồi khng yn. Người ta gọi l tr Xun Phả bởi c phần diễn mở đầu của cc nhn vật v con vật  diễn thường ngẫu hứng v đem lại cho người xem những tiếng cười sảng khoi.  Ma Xun Phả phải sử dụng nhiều đạo cụ v mỗi đạo cụ c một hnh tượng ring. Hầu hết đạo cụ diễn tr Xun Phả đều chế tạo bằng nguyn liệu sẵn c như tre, trc, gỗ vng, rễ cy si.  Những động tc khi ma, lc uyển chuyển nhịp nhng, khi lại mạnh mẽ, tạo nn những cao tro, đem đến cho khn giả một khoi cảm thẩm mỹ kỳ lạ. Trong mỗi điệu ma của tr ma Xun Phả đều c nt độc đo ring m ở cc điệu ma khc khng c.

Trong ma Xun Phả, điểm nhấn thuộc về cc nam nghệ sĩ với những động tc phng khong, tay chn mở rộng, khỏe, thể hiện trong nhu c cương, trong cương c nhu qua nhiều động tc ma, tuyến ma, đội hnh ma, lm tn nn sắc thi văn ha la nước, vẻ duyn dng, tinh tế, kn đo nhưng cũng rất mạnh mẽ của người Việt. Những điệu ma ấy gợi nhớ đến điệu ma Chư hầu lai triều, Bnh Ng ph trận dưới triều L Thnh Tng với cc nghi thức cng lễ c ở nhiều đm tế tự khc trước ngh thờ thnh hong lng, t gặp trong cc điệu vũ dn gian quen thuộc bởi lời ca khng lin quan g đến ma, đảm bảo ổn định cả phần hồn lẫn phần sắc trong ngn ngữ v cấu trc ma...  

 
 

  

C -Điệu ma miền Nam

 

Vũ điệu miền Nam hay mu nn, đưa khn gia đi một vng đồng bằng sng Cưủ Long, một vng tr ph, với sng ngi chằng chịt. Vng đất ny cn biểu hiện cho cuộc sống an ho, cho lng người chu mến. Để diển tả cc sắc thi ny, vũ điệu tạo nn hnh ảnh cuả niềm vui v hạnh phc.

 Vũ điệu giới thiệu cảnh chợ nổi Phụng Hiệp, nơi qua lại cuả hng ngn chiếc thuyền con, những cy cầu khỉ bằng tre, nối hai bờ những con lạch. Vũ điệu giới thiệu cảnh chợ nhộn nhịp cuả Sa Đc, Sc Trang, Cần Thơ với những tri cy mun mầu, mun sắc

Cc vũ cng mặc o b ba cổ truyền cuả miền Nam. Đy l loại o ngắn, đơn sơ, nhưng mầu sắc hi ho với thn hnh duyn dng cuả người phụ nữ miền Nam. Cc c cũng đội nn l. Đi đi với chiếc o b ba để tiu biểu cho hnh ảnh quốc hồn quốc tu, ci nn l được lm bằng l gồi, rất nhẹ, rất thng dụng cho việc che mưa che nắng.

 -Ma ln-sư t -rồng

Ma ln-sư t -rồng l một  điệu  ma dn gian đường phố c nguồn gốc từ Trung Hoa, thường được biểu diễn trong cc dịp lễ hội, đặc biệt l Tết Nguyn Đn v Tết Trung Thu, v ba con th ny tượng trưng cho thịnh vượng, pht đạt, hạnh phc. Ty theo khng gian rộng hay hẹp, ty theo nghĩa của dịp lễ hội, đội Ln-Sư-Rồng biểu diễn từng bi, từng cch ma cho ph hợp. C thể phối hợp ma ln với sư t, ma ln với rồng hoặc phối hợp cả ba thể loại với nhau.

 
 

 

C -Điệu ma cc dn tộc thiểu số Việt

  1/ -Cc điệu ma ở vng Đng Bắc (Việt Bắc)  : 

              -Ma cho thuyền, ma nhảy chn so, ma kỳ ln, ma sư tử, ma v, ma gio, ma xe ching  v ma then

 

  -Vng Đng Bắc   l vng ni rừng gồm phần đất cc tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, một phần cc tỉnh Quảng Ninh, Lo Cai, Bắc Cạn, Tuyn Quang, Thi Nguyn, H Giang. Cư dn cc sắc tộc sinh sống nơi đy l người Ty, Nng, Hmng, Dao, Hoa... trong đ người Ty l cư dn bản địa lu đời nhất, c số dn đng nhất. Cc sinh hoạt văn ha cộng đồng thể hiện qua cc hnh thức lễ hội cổ truyền.     Đng Bắc trước hết l qu hương của hội lồng tồng (xuống đồng). Hội ny l sản phẩm văn ha của cư dn nng nghiệp Ty Nng,. Hội tổ chức ngoi trời, trn một thửa ruộng lớn gọi l ruộng xuống đồng. Chủ tr hội l ng thại đinh (người coi đnh) hay người coi việc thờ cng Thần Nng của bản. Tất cả cc  gia đnh tham dự hội đều mang theo cỗ để lm lễ vật cng thần đất, thần ni, Thần Nng v Thnh Hong cầu cho mưa thuận gi ho, chim mung, su bọ khng ph hoại ma mng, dn lng khoẻ mạnh.

 L lễ hội quan trọng nhất của vng Đng Bắc nn mọi người đều mặc y phục sắc tộc đẹp nhất, cc b, cc c được t điểm bằng đồ trang sức qu nhất.

Trn thửa ruộng xuống đồng , đn tế Thần Nng v cc thần khc được trần thiết. Lễ hội bắt đầu khi ching trống nổi ln, rồi cc b lo v trng đinh rước Thần Nng v Thnh Hong từ đnh ra ruộng, cn cc gia đnh th rước cỗ by ra trn bi hội. Người chủ tr hội xướng bi mo cng chư thần rồi tuyn bố ph cỗ .. Ăn cỗ xong,th cc điệu ma được trnh diễn  km theo  tiếng  ching trống : ma cho thuyền, ma nhảy chn so ma kỳ ln, ma sư tử, ma v, ma gio,ma xe ching v ma then .

 

2/ -Cc điệu ma ở  vng Ty Bắc (Việt Bắc)

              Ma xo , ma s ạp, ma khn , ma ấu eo

 

Ty Bắc l tn gọi theo phương vị lấy thủ đ H Nội lm chuẩn, l địa bn của cc tỉnh: Lai Chu, Sơn La, Lo Cai, Yn Bi, Ha Bnh,  xứ sở của hoa ban nở trắng rừng, Đy l vng ni cao hiểm trở, c nhiều dy ni theo hướng Ty Bắc- Đng Nam, trong đ c dy Hong Lin Sơn m người Thi gọi l ''khu phạ'' (sừng trời) di 180 km, rộng 30 km, cao từ 1.500 m trở ln, trong đ c đỉnh Phan Xi Păng cao 3.142m. Cc dn tộc sinh sống lu đời ở Ty Bắc c : Thi, Mng, Dao, Mường, Khơ M, La Ha, Xinh Mul, Ty, X, Mng, Kinh.v.v... Người Việt Nam ni chung v đồng bo Ty Bắc ni ring từ xa xưa đ rất ưa thch ma. Những điệu ma dn gian vng Ty Bắc vừa mang đậm bản sắc văn ha cc tộc người, lại vừa thể hiện tnh nghệ thuật cao qua từng bước đi, điệu nhảy. Trong mỗi điệu ma cn chứa đựng tm hồn, tnh cảm v cả cốt cch của người dn miền ni.   Những điệu ma dn gian Ty Bắc vốn l sinh hoạt văn ha mang tnh cộng đồng cao đ tồn tại lu đời trong đời sống tinh thần của b con cc dn tộc thiểu số. Ma dn gian Ty Bắc hấp dẫn, c sức li cuốn mạnh mẽ, bởi trong đ chứa đựng nhiều gi trị nhn văn, nhiều kht vọng của con người. Ma như ngọn lửa diệu kỳ chy mi ln ca ngợi những g l tốt đẹp nhất của tnh yu v cuộc sống. Ma l một một cng cụ gio dục đạo đức, lối sống, thẩm mỹ v.v.

Những điệu ma vng Ty Bắc vừa mang bản sắc văn ha cc vng vừa mang phong cch dn tộc độc đo của từng điệu ma. Chng ta hy lm quen với một số điệu ma nổi tiếng của cc dn tộc ở Ty Bắc.

 

  -Ma xo

 

Ma xo biểu tượng văn ho Ty Bắc. Những cuộc tụ họp đng vui c thể ma xo quanh đống lửa, quanh hũ rượu cần với sự tham gia đng đảo của gi trẻ, trai, gi trong tiếng ching, tiếng trống rộn rng.

Bắt nguồn từ cuộc sống, những điệu ma dn gian của người Thi Ty Bắc sống mi với thời gian, l mn ăn tinh thần khng thể thiếu. Để rồi qua mỗi điệu ma, mỗi người thm yu đời, yu người, tự tin bước vo một ngy mới tốt đẹp hơn. Cũng v vậy cc điệu ma Thi đ trở thnh vốn văn ha qu bu, l niềm tự ho của người Thi Ty Bắc v dn tộc Việt Nam.

 Ni đến nghệ thuật dn gian của người  Thi khng thể khng ni đến điệu ma xe đặc trưng. Theo cc gi lng cho biết, c tới 32 điệu xo, nay chỉ cn giữ được một số điệu. Xo vng si nổi bao nhiu th xo điệu nhẹ nhng, tinh tế bấy nhiu. Xo nn th thật duyn dng v hấp dẫn... Cc c gi Thi trong điệu xo nn với chiếc nn trong tay lc chạm vo lc mở ra từ từ từng cnh như bng hoa trắng muốt. C lc nn lao nhanh trn đầu, lc lại nhẹ nhng quay trn vai, nghing nghing bn m, khi e thẹn xoay trn trước ngực rồi lại dập dờn như cnh bướm ma xun

Ma sạp

Ma sạp l điệu ma dn gian đặc sắc của dn tộc Mường trong những dịp vui, trong lễ hội xun, ngy nay pht triển rộng ra nhiều dn tộc khc. Đạo cụ cần thiết cho ma sạp phải c hai cy tre to, thẳng v di lm sạp ci v nhiều cặp sạp con bằng tre nhỏ hay nứa (đường knh 3 đến 4 cm, di 3 đến 4 m). Khi ma, người ta đặt 2 sạp ci để cch nhau vừa đủ để gc hai đầu cc cy sạp con, từng cy sạp con đặt song song, cch đều nhau chừng hai gang tay tạo thnh dn sạp. Người ma chia ra một tốp đập sạp v một tốp ma, mỗi tốp c thể từ vi cặp trai gi đến nhiều cặp, cng nhiều, đội hnh cng phong ph sinh động

Tốp đập sạp: Mỗi đi trai gi ngồi 2 đầu một cặp sạp con v g theo nhịp 4/4, cứ 3 lần g sạp con ln sạp ci th một lần g 2 sạp con vo nhau tạo ra m thanh, tiết tấu cho ma, vừa g vừa ht.

Tốp ma: Lần lượt từng cặp trai gi nhảy vo dn sạp, mỗi người cầm một chiếc khăn mu di, khi tung ln, khi uốn lượn quanh người. Động tc khi lướt nhẹ nhng, uyển chuyển, lc dồn dập quay, nhảy, bay trn sạp; đội hnh uốn lượn quấn qut, biến đổi ngang, dọc, cho, trn, tất cả đều diễn ra trn dn sạp v phải đng nhịp, lm sao khi hai sạp con chập vo nhau th khng bị kẹp chn vo. Cứ 2 tốp g sạp v nhảy ma thay nhau trong tiếng cồng, tiếng trống nhịp nhng, si động. Cuộc vui ko di khng biết chn, cuốn ht mọi người rất ho hứng, say sưa.

Ma sạp cũng l điệu ma người Dn tộc Thi cư ngự tại Nghệ An  say m.  Đặt chn ln Bản Phng, x Thạch Gim, huyện Tương Dương (Nghệ An) vo những ngy p tết mới cảm nhận một phần no cuộc sống của đồng bo mnh nơi đy. Ngy miệt mi lm nương đốn củi l thế, tối cả bản lại quy quần bn nhau thướt tha trong điệu ma, rộn r tiếng cồng ching, dặt du bởi ln điệu dn ca nghe da diết m ấm tnh người, uyển chuyển cng điệu ma sạp

 

Ma khn

Ma khn l ma dn gian dn tộc Mng trong cc cuộc vui, trong hội h v phin chợ xun, l điệu ma của nam giới, rất độc đo, c tinh thần thượng v, tnh cch mạnh mẽ, dũng cảm, nhanh nhẹn, kho lo, ti hoa với nhiều yếu tố nghệ thuật v kỹ thuật cao, phải vừa thổi khn vừa ma m khng được để khn ngắt qung. Động tc ma khn phong ph, đa dạng. Người ta thống k được 33 động tc, tổ hợp ma khn.

Cy khn vừa l nhạc cụ độc đo, gồm nhiều ống trc nhỏ ghp lại, c thể thổi hơi ra, c thể ht hơi vo; khn vừa l đạo cụ ma c cấu tạo ph hợp với dng khum người v cc thế quay, nhảy... Tiếng khn c thể một lc pht ra đa m, nhiều b, vang xa trầm hng như tiếng của gi ngn, của suối reo, chim ku, vượn ht, tiết tấu theo nhịp 4/4 hoặc 2/4 thch hợp với cc động tc ma khn:

Vang vọng ni rừng tiếng khn gọi bạn

 Điệu ma khn nghing ngả tn đen

C thể nhiều chng trai Mng cng nhau ma khn trn bi cỏ, đất bằng phẳng với những vũ đạo đẹp mắt, những bước nhn, bước đảo, bước quay hoặc vừa m khn vừa lăn mnh cc vũ điệu trn đất. Ngoi ra, c nhiều nghệ nhn c trnh độ ma khn điu luyện, biểu diễn nhiều m tp siu việt, độc đo: Ma khn trn một gốc cy lớn cưa bằng, trn 4 cọc trồng hnh vung hay trn cy gỗ trn bắc qua suối...

Ma khn Mng với cc vũ điệu đẹp, ti hoa, dũng mnh v trữ tnh, c sức sống mnh liệt, lu bền của văn ho Mng, được nhn dn trong, ngoi nước yu thch, ngưỡng mộ.

Ma khn phong ph, đa dạng. Người ta thống k được 33 động tc, tổ hợp ma khn như: nhảy đưa chn, nhảy lướt, quay đổi chỗ, nhn chuyển trọng lượng, nhảy ngang đập chn, bước trườn, bước lượn, ngoy chn, đnh chn tại chỗ, đnh chn di động, vờn khn, quay tại chỗ, quay di động, quay nhch gt, quay cầu, quay lt, chọi g, đ hất chn.v.v� Trong đ m tp chủ đạo l quay hất gt tại chỗ v quay hất gt di động trn vng quay lớn rồi thu hẹp dần theo hnh xoy ốc.

Ma ong eo

Người Khơ-m ở Sơn La, họ đ lm nn những điệu ma ong eo, tăng bu say đắm lng người. Họ gọi điệu ma ny l điệu ma Ving Ver Gung- (tiếng dn tộc Khơ-m) Đy l điệu ma lắc hng, ma lượn eo, được m tả theo cc động tc, cử chỉ lao động hng ngy của con người như: gặt la, xc tp, lm cỏ...

 Trong những đm trăng sng, phụ nữ Khơ- m  ma ong eo để chơi trăng.
Mỗi khi
trống, ching, nổi ln. Điệu ma  bắt đầu, bộ trống bring  g giục tốp ma rộn rng. Tốp ma nam nữ ở lẫn trong đm đng bước ra. Nam đeo chiếc khoong khăn vừa l nhạc kh, vừa l đạo cụ ma. Điệu ma nhn duyn dng rộn rng, cc diễn vin ma lượn lưng eo lm say đắm lng người thưởng thức. Diễn vin cng say sưa ma, người vng ngoi vng trong cng đắm chm cng tiết tấu, nhịp điệu ma. Người ma tự khoe mnh l chnh, mất đi đội hnh vung trn, g b... ha vo dng người xem tạo nn cảnh người xem v diễn vin l một khi diễn. Đy chnh l nt độc đo của điệu ma ong eo.
Ma
ong eo l điệu ma rất kh, n đi hỏi phải kết hợp nhuần nhuyễn, uyển chuyển, linh hoạt của nhiều động tc trn cơ thể như: ln, xuống, uốn lượn, lắc ngang từ chn đến tay, bụng... Khi thể hiện cc điệu ma, ton thn người ma đều rung ln với đầy sức sống dồi do, người ma dường như ha mnh cng với nhịp của tiếng ching, trống, đắm mnh trong cảnh sắc thin nhin hng vĩ của vng ni Ty Bắc, qun đi những lo u của cuộc sống vất vả hằng ngy.

Đối với người Khơ-m, ma ong eo l thể hiện mối cộng cảm giữa con người với con người, con người với thin nhin, cc điệu ma lin quan mật thiết với tn ngưỡng cầu ma v kht vọng tnh yu đi lứa.

Cc dn tộc khc ở Ty Bắc cũng c những điệu ma dn gian ring, như điệu tăng bu (dỗ ống) của dn tộc La Ha với những c gi nhn nhảy mềm mại uyển chuyển trong tiếng đệm rộn rng của một dn ống tre đục rỗng mắt, hay những vũ điệu đầy sức hấp dẫn  của điệu ma chung nổi tiếng của dn tộc Dao.

 
 

 

   3/ -Cc điệu ma  Văn ha Cồng ching

        a/ Nt đặc trưng của văn ha dn tộc Ty Nguyn:

                       - Ma Xoang  dn tộc Bana  KonTum

Văn ha dn tộc Ty Nguyn trải rộng suốt 5 tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đăk Lăk, Đăk Nng, Lm Đồng. Đặc sắc văn ha ny l cc dn tộc : Bana, Xđăng, Mnng, Cơho, Rơmăm, đ, Giarai... Cồng ching gắn b mật thiết với cuộc sống của người Ty Nguyn, l tiếng ni của tm linh, tm hồn con người, để diễn tả niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống, trong lao động v sinh hoạt hng ngy của họ.

 Ching l một đặc trưng văn ha cổ của đồng bo Ty Nguyn, c mặt ở hầu hết cc sinh hoạt văn ha quan trọng trong đời người, trong tất cả cc nghi lễ lớn v nhỏ của gia đnh, của bun lng. Ching tham gia vo mọi sinh hoạt, nghi lễ với cc nghĩa khc nhau, nhằm ứng xử với thế giới bn ngoi con người ở cc gc độ khc nhau. V thế, ching l nhạc cụ trung tm của sinh hoạt nghi lễ v lễ hội, l loại nhạc cụ thing c vị tr rất quan trọng trong đời sống tinh thần, tm linh của cc dn tộc ở Ty Nguyn.

Ching l loại nhạc cụ thuộc bộ g c định m, nhm tự thn vang, tức l m thanh được tạo ln bằng cch tc động trực tiếp ln nhạc cụ. Ching c hnh vnh khăn, được lm bằng chất liệu hợp kim m thnh phần chủ yếu l đồng trộn với vi loại kim loại khc như thiếc, bạc, vng

Ching ở Ty Nguyn khng được sử dụng từng chiếc đơn lẻ, m kết nối nhau thnh dn, mỗi dn từ ba chiếc trở ln, c hnh dng v kch thước khc nhau, chiếc nhỏ nhất c đường knh khoảng 10-15cm v đường knh chiếc lớn nhất c thể trn 90cm. Trong một dn ching th ching mẹ l quan trọng nhất.

C hai loại ching thường được sử dụng ở Ty Nguyn l ching c nm, cn gọi l cồng, v ching dẹt. Việc sử dụng ching c nm hay ching dẹt khng chỉ đơn giản do hnh thức của ching, m cn bao hm nhiều nghĩa văn ha, thẩm mỹ khc nhau.

Tất cả cc dn tộc ở Ty Nguyn khng dng ring một loại ching dẹt hay ching c nm, m lun kết hợp chng nhau, trong đ ching c nm - tức l cồng - đnh b trầm, cn ching dẹt thể hiện giai điệu.

Trong cc dịp nghi lễ, cc dn cồng ching khng chỉ lm nhiệm vụ điểm nhịp, đi tiết tấu, hoặc giai điệu một b, m cn ha tấu đa m. Cồng, ching c thể được g bằng di hoặc đấm bằng tay. C người cn p dụng cc kỹ thuật khc như chặn tiếng bằng tay tri, hoặc tạo giai điệu ring trn một chiếc ching

Mỗi bi ching c nhiều b, trong đ, mỗi c nhn sử dụng một ci ching. Bi ching quy định bao nhiu ching th c bấy nhiu người sử dụng ching. Những người đnh ching phải nhớ rất r cc tiết tấu của bi ching để khi trnh diễn th phối hợp với nhau một cch hi ha, tạo nn những m thanh trầm bổng, ho hng.

Đồng bo Ty Nguyn c nhiều cch đnh cồng ching rất phong ph: Người Ba Na v người Gia Rai c phương php đnh chỉ điệu (một bi trầm đnh trn vi giai điệu), người đ đnh theo cch thức từng chm, người MNng, người Chu ru, người KHo... đều c những cch đnh khc nhau.

b/ Nt đặc trưng của văn ha dn tộc Chu Ro (Ty Bắc )

                Ma b bng, ma gi gạo,

                ma sn sẩy gạo, ma cấy la, ma uống rượu.

 

 Những điệu ma của người Chu Ro đa phần xuất pht từ những tn ngưỡng, hoặc những sinh hoạt cộng đồng. Ngoi cồng ching l linh hồn, l khởi nguồn của  m nhạc Chu Ro, đồng bo Chu Ro cn c cc nhạc cụ khc gắn liền với đời sống văn ha, nhất l trong cc ma lễ hội, lễ cng thần linh, khẩn cầu ma mng bội thu.. như: Goong Chlog; Tuyl, Sển; kn bầu, chinh, chập cheng

Lễ hội cng thần la (Yangri) vo thng 2 m lịch, lễ hội cng thần rừng (Yangva) vo thng 11 m lịch, th cồng ching l nhạc cụ khng thể thiếu. cồng ching Chu Ro mang bản sắc ring, khng ha lẫn với cồng ching của cc dn tộc khc bởi m hưởng nhẹ nhng, thẳm su. Với người dn Chu Ro, cồng ching cn l thứ rất thing ling, mất cồng ching l khng cn văn ho của dn tộc Chu Ro nữa.

Đối với m nhạc, cồng ching Chu Ro c một điều rất đặc biệt l tiết tấu của ching. Khc với tiết tấu của ching Ty Nguyn, của cồng ching Sting, tiết tấu của ching Chu Ro l m điệu chnh, n điều khiển cc nhạc cụ khc đi theo v mang ci hồn của từng điệu ma. Cồng ching như một vị thần hộ mệnh cho đồng bo Chu Ro. Từ lễ cng Ging, hay lễ vo ma, vui ngy hội hay trong đm tang  người ta đều sử dụng cồng ching.  

 

  c/ Nt đặc trưng của văn ha dn tộc Cơtu ở miền ni tỉnh Quảng Nam:

           Điệu ma ya y 

 

Ma ya y được xem l vũ điệu dng trời.tuyệt tc nghệ thuật, v l một biểu tượng của văn ha truyền thống Cơtu.

Điệu ma đ bắt nguồn từ những động tc dng lễ vật từ thời xa xưa. Lễ vật được mang trn tay l xi, thịt, hoa, tri... để dng mừng. Trn cơ sở hiện thực ấy, động tc dng lễ vật theo qu trnh pht triển lu di của lịch sử được nhn dn sng tạo, cch điệu ha ln thnh nghệ thuật c trnh độ thẩm mỹ cao.   Khi người ta dng lễ vật, đầu v thn trn hướng vươn ln trang trọng, knh dng.Kết hợp hi ha cng những bước nhảy xiến, nhảy trượt ngang, xoay lật nhn nghing, xoay lật nhấn nẩy, nhch quay lượn người... thể hiện dng vẻ, đường nt tạo hnh rất sinh động, tạo nn hnh tượng nghệ thuật ma Cơtu thật mượt m, thanh cao v đầy sức sống. Vũ điệu ya y c kết cấu tổ hợp ma theo tnh tiết tấu trn nền nhạc cồng ching với điệu dồn dập, li cuốn, tiếng trống cha gơr rộn rng v ma theo tuyến gấp khc nn mang lại hiệu quả tốt đẹp cho tc phẩm ma.  Cng với trang phục dn tộc độc đo, đặc biệt bộ vy nữ được quấn ngang ngực, để trần phần trn ngực cng với đi vai v hai cnh tay thật mềm mại, trẻ khỏe, tn thm vẻ đẹp kỳ diệu của dng ma Cơtu... Chnh v thế, điệu ma ya y đ cuốn ht tư duy sng tc của nhiều nghệ sĩ.

 
 

4/ -Cc điệu ma :

                      ma quạt, ma đội lu, ma khăn ma dao, ma roi ma đạp lửa,   

                  ma cho thuyền, v ma m dương

                  (nếu qu vị  muốn  theo ri  điệu ma Kate  th  click vo Dn tộc Chăm)

 

 Dn số Chm (Chim Thnh) 132 873 người (theo số liệu năm 1999). sống tập trung ở Ninh Thuận, Ty Ninh, Đồng Nai, Ty Nam Bnh Thuận, Ty Bắc Ph Yn... Đối với người Chăm, ma rất quan trọng. Ma tạo khng kh linh thing, vui tươi, sinh động cho lễ hội.

Ma gắn liền với cc lễ hội như Rija Nưgar, Kat, Rija Praung. Đi km với ma l những nhạc cụ dn tộc truyền thống như: trống Ginang, trống Baranưng, Ceng (ching), kn Xaranai, Grong (lục lạc), đn Kanhi... Phổ biến hơn cả l bộ ba Ginang, Baranưng v Xaranai, trong đ chủ đạo vẫn l Ginang, v chng c m mạnh mẽ, hng hồn rất ph hợp trong dịp lễ hội.

Cc điệu ma Chăm  ha nhịp với điệu trống Ginang. C thể kể vi điệu ma tiu biểu: Biyen, Tiaung (bắt chước dng con cng, trĩ), Patra (hong tử), Wah gaiy (cho thuyền), Mưmơng, Mưrai,...Những hồi trống Ginang thu ht sự ch của mọi người về pha người nghệ sĩ ma. Tiếp sau đ l tiếng Xaranai, tiếng Baranưng cng lời cc bi tụng ca tương ứng. Vũ cng bước ra trnh diễn: ci phẩy tay, phất quạt, quất roi hay ci chuyển gt chn, khi nhanh khi chậm, khi khoan thai nhẹ nhng, khi th hng hồn mạnh mẽ theo nhịp của tiếng nhạc. Khn thnh giả bị kch động bởi tiếng nhạc, điệu ma m h vang... ahei (hoan h).  Trong cc loại ma m dn gian  thường biết tới  th c  c  cc điệu ma quạt, ma đội lu, ma khăn ma dao, ma roi ma đạp lửa, ma cho thuyền, v ma m dương .

 

-Ma quạt (Tamia tadik):

 

Một hnh thức ma dn gian lu đời. Dụng cụ chnh l chiếc quạt: xe ra hay xếp lại cả cặp hoặc một xe một xếp. C thể ma c nhn trong cc ngy lễ hay ma tập thể trong những ngy lễ hội. Ma quạt l điệu ma phổ thng m bất cứ phụ nữ Chăm no cũng biết

 

- Ma đội lu (Tamia đwa buk):

 

Xuất pht điểm l Ma đội Thong hala (cỗ bồng trầu) trong lễ dng nước thnh trn thp, sau đ n được kết hợp với thao tc đội lu nước trong sinh hoạt ngy thường, thnh loại hnh ma ny. Ma Đwa buk c nhiều biến thi đẹp mắt, nhưng thao tc đặc sắc hơn cả l cc c gi thả c.

 

- Ma khăn (Tamia tanhiak):

Người nghệ sĩ cầm khăn, dng cổ tay hất khăn ln lc khoan thai, nhẹ nhng khi mạnh mẽ, dứt khot, theo nhịp điệu của nhạc.


-
Ma dao:

Điệu ma với dụng cụ l Carit, con dao c độ di khoảng 40cm, hnh xoắn ốc rất đẹp. Năm 60 trở về trước, điệu ma ny cn tồn tại ở một dng họ lng Caklaing (lng Mỹ Nghiệp, tỉnh Ninh Thuận), nay đ thất truyền.

 

Ma dng Thần linh

Tất cả cc điệu ma Chm với kn  Scranai, trống Ginang, trống Baranưng, ching Ceng) , Grong (lục lạc), đn Kanhi. vẫn cn tồn tại trong cộng đồng Chăm như một hnh thi sinh hoạt lễ hội v theo thời gian, chng được cch điệu để đưa ln sn khấu.

 

II- Ma Cung Đnh ( tiếp theo)

 

 

                                                       Xin click        MA  CUNH ĐNH