Khác biệt  giữa Văn hóa Đông Sơn,

                 Văn hóa Sa Huỳnh và Văn hóa Óc Eo

 

1-  Địa bàn cư trú

Ba nền văn hóa cổ này có chung một lănh thỗ thống nhất nhưng trong quá khứ chúng vốn là thuộc địa của những quốc gia khác nhau đă từng tồn tại trong lịch sử.

Văn hóa Đông Sơn là văn hóa đồng bằng, văn hóa lục địa, Địa bàn của nó nằm trong lưu vực của sông Hồng, sông Mă sông Cả mà phần lớn nằm trong vùng trung du và đồng bằng.

Văn hóa Sa Huỳnh là văn hóa duyên hải, văn hóa cảng thị nằm dọc theo dải đất ven biển miền Trung Việt Nam ngày nay trong lưu vực các con sông Thu Bồn và  Trà Khúc rồi nằm dọc theo những băi cát trắng và dải cát vàng ( sa huỳnh).  Nó c̣n được gọi là Văn hóa Cồn Bầu v́ được phát hiện vào năm 1909 ở vùng ven các bầu nước miền Trung..

C̣n văn hóa Óc Eo  nằm chủ yếu ở vùng trũng miền Tây sông Hậu gồm điạ bàn các tỉnh An Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Bạc Liêu và một phần đất Đông Nam Campuchia.

 
     

 2- Khu vực khí hậu

-Văn hóa Đông Sơn , Văn hóa Sa Huỳnh nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa nóng ẩm. Nhưng nền văn hóa Đông Sơn nằm trong khu vực thời tiết bốn mùa Xuân Hạ Thu Đông của khí hậu tiền lục địa, C̣n văn hóa Sa Huỳnh lại nằm trong khu vực  hai mùa Mưa Nắng của khí hậu biển. Mưa do tác động của bức chắn địa h́nh gió tín phong đem lại,  mưa lớn ở tháng 10 và tháng11

C̣n văn hóa Óc Eo  có nhiệt đ cao đều trong năm nhất là ở Nam Bộ. Đây cũng là khu vực có phân biệt sâu sắc giữa mùa mưa và mùa khô.

Mùa mưa lớn do ảnh hưởng của áp thấp và băo tác động cùng với giải hội tụ nhiệt đới.  Đầu mùa Hạ  tháng 5 và tháng6 gió Tây Nam có nguồn gốc là khối khí nhiệt đới vịnh Bengan nóng ẩm thổi vào gây mưa đáng kể,mưa lớn  t tháng 9-t ới tháng 12.

Mùa khô nắng nóng được tạo nên  do tác động của gió tín phong chiếm ưu thế về mùa Đông

 3-   Thủy văn

Văn hóa Đông Sơn th́ nước sông chảy trong nội địa ngọt.    Văn hóa Sa Huỳnh th́ nước sông nội địa ngọt  nhưng nước biển mặn. C̣n văn hóa Óc Eo   th́ nước sông nội địa ngọt

  4 - Thời Đại

Việc định tuổi theo phương pháp phóng xạ carbon đă xếp văn hóa Sa Huỳnh đồng thời với văn hóa Đông Sơn, tức khoảng thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên.Các bằng chứng khảo cổ qua các hiện vật như ŕu, dao và đồ trang sức cho thấy văn hóa Sa Huỳnh có liên quan đến thời đại đồ đồng phân bố ở khu vực Miền Trung từ Đà Nẵng, Quảng Nam vào đến B́nh Thuận.

Thời gian tồn tại của chúng kéo dài trong khoảng nửa sau của thiên nhiên kỷ thứ nhất trước công nguyên, vượt qua công nguyên và kéo dài khoảng vài ba thế kỷ sau đó rồi lụi tàn, nhường chỗ cho những thể chế chính trị - xă hội khác nhau ra đời và phát triển. Thời điểm kết thúc của văn hóa Sa Huỳnh, dựa trên những niên đại C14 ở một số khu mộ (...)    C̣n Văn hóa Óc Eo  các nhà khảo cổ  đă định niên đại cho từ thế kỷ thứ I đến thế kỷ th ứ VII. Giai đoạn “hậu Oc Eo” từ thế kỷ VIII đến khoảng thế kỷ X – XII. 

Văn hóa Đông Sơn thuộc cuối thời đại đồng thau . Thời kỳ này kỹ thuật đúc đồng thau đă phát triển đạt tŕnh độ đỉnh cao mà hiện vật  tiêu biểu là trống đồng Đông Sơn.   Văn hóa Sa Huỳnh  có quan hệ gốc gác với các nền văn hóa hậu kỳ đá mới, sơ kỳ thời đại đồng thau. rồi   tiến đến sơ kỳ đồ sắt, theo kết quả khảo cổ (1936) của người Pháp Côâlani (M. Colani)),  và tồn tại trong khoảng nửa sau thiên niên kỉ 1 TCN đến đầu Công nguyên..  C ̣n  Văn hóa Óc Eo  ở  vào thời đại  cuối đồ sắt

 
 

 

5-  Về những dấu tích văn hóa

Cả ba nền văn hóa Đông Sơn ,Sa Huỳnh và Óc Eo  chính là tiền đề để ra đời các quốc gia phong kiến hùng mạnh như Đại Việt, Chiêm Thành, Chân Lạp sau này. Cả ba nền văn hóa Đông Sơn Sa Huỳnh và Óc Eo cũng không nằm ngoài qui luật. bước vào giai đoạn suy tàn như một tất yếu khách quan của lịch sử phát triển, 

Dấu tích văn hóa của cả ba nền văn hóa được t́m thấy từ trong ḷng đất,. Đặc trưng nổi bật chính là những ngôi mộ cổ

 
 

 

-Di chỉ mộ thuyền của văn hoá Đông Sơn

 

Mộ thuyền được làm từ các thân cây gỗ lớn đục đẽo thành h́nh thuyền,.

Cây gỗ lớn được khoét ḷng, đặt thi hài vào trong rồi chôn xuống đất.   chôn ở  độ sâu từ 0,5m đến 1,5m. H́nh thức mộ thuyền chủ yếu là đơn táng, song táng (mẹ + con).   Mộ thuyền được phát hiện ở những vùng đất phù sa, đầm lầy, có nền đất không cứng thuộc   các đồng bằng châu thổ các con sông lớn ở phía Bắc như sông Hồng, sông Cả, sông Mă, hoặc trong các khu vực đồi g̣ nền đất cao của các vùng trung du. Di chỉ mộ thuyền khẳng định   người Việt Cổ đă khai phá mạnh mẽ vùng đồng bằng, đầm lầy và  phát triển hệ thống  thủy lợi khá mạnh mẽ từ thế kỷ VII TCN đến thế kỷ I SCN  

Một trong những di chỉ mộ thuyền khá nổi tiếng là mộ thuyền Châu Can (thuộc thôn Nội, xă Châu Can, huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Tây cũ). Mộ được phát hiện từ năm 1974, nằm ở độ sâu 1,60mđến 2,20m. Trong khu mộ có tới 8 quan tài h́nh thuyền là các nửa thân cây gỗ khoét rỗng ghép lại đặt quay hướng Nam chếch Đông. Đây là những quan tài khá lớn có đường kính lên tới 0,5m, dài tới 2,32m. ...

 

  -Di chỉ mộ chum - ṿ của văn hoá Sa Huỳnh

Những di chỉ mộ chum từ Nam Đèo Ngang, tới Phan Rang, Phan Thiết, phổ biến nhất trong khu vực Quảng Nam, Quảng Ngăi.   Những ngôi mộ chum ṿ thường được t́m thấy ở ven những cồn cát ven biển, bên những bàu nước ngọt hoặc trên những mảnh ruộng của đồng bằng ven biển hẹp, chạy dọc ven biển miền Trung Việt Nam. Năm 1906, Vinê (M. Vinet) thông báo về việc phát hiện một kho chum hơn 200 chiếc, cao trung b́nh 0,80 m, vùi sâu trong cồn cát ven biển Quảng Ngăi.). Thi hài ngươi chết được đưa vào chum gốm lớn và chôn dưới cát, được đặt ngồi hoặc đứng trong chum, tạo ra dáng ngồi khom như khi c̣n là bào thai nằm trong bụng mẹ.

Những mộ chum thườngở dưới lớp đất canh tác mỏng, có độ dày khoảng từ 0,2m đến 0,6m. Những chiếc chum có kích thước không đều nhau, chiều cao của chum mộ trong khoảng từ 0,5m đến 1,2m. , Chum h́nh cầu, h́nh trứng, h́nh trụ có kích thước lớn, nắp đậy h́nh nón cụt, lồng bàn.... Hầu hết các mộ chum đều có nắp đậy h́nh nón cụt  Miệng chum ṿ hầu hết đều có nắp đậy để che chở, bảo vệ cho các di vật chứa trong đó.,  Về cơ bản, chum Sa Huỳnh có ba kiểu dáng sau đây

Loại 1: Thân chum thuôn h́nh ống, hơi ph́nh ra ở vai, cổ thắt lại, miệng loe tạo thành một đường gấp khúc từ vai - cổ - miệng. Thân chum thường hơi thắt vào ở giữa, đáy hơi tṛn dẹt. Trên thân chum thường có văn thừng dập.

Loại 2: Đáy chum h́nh trứng, vai hơi thuôn nhỏ lại, miệng loe.

Loại 3: Đáy chum h́nh cầu, cổ thắt lại, miệng thấp hơi loe.

Các chum Sa Huỳnh thường được làm từ đất sét pha cát, hạt to, xoa nhẵn ở phần vai, trên thân có trang trí văn thừng mịn.

Di chỉ mộ táng của văn hoá Óc Eo

Mộ táng    các huyệt  mộ h́nh vuông, h́nh chữ nhật hay h́nh phễu, được  xây bằng gạch đá  bên trên ốp gạch hay lát đá tạo thành bề mặt khá bằng  phẳng. Các khu mộ táng thuộc văn hóa Óc Eo được phát hiện tại nhiều địa phương   dưới hai dạng: mộ g̣ và g̣ mộ

 
   

  6. Những đồ tuỳ táng trong các ngôi m

Cư dân của  ba nền văn hóa Đông Sơn   Sa Huỳnh ,Óc Eo  đều tin linh hồn vẫn sinh hoạt như lúc họ c̣n đang ở trên trần gian, Hiện vật trong các mộ của ba nền văn hóa về cơ bản đều có cả công cụ sản xuất, vũ khí, đồ trang sức và đồ minh khí. Công cụ sản xuất phản ánh tín ngưỡng của cưdân thời đó vẫn c̣n mang nặng h́nh thức “chia của” cho người đă khuất.   Vũ khí cho thấy  vào  thời đó đă xuất hiện sựxung đột giữa các tộc người, các cuộc chiến tranh đă xảy  ra.. Các đồ minh khí chứng tỏ đời sống tinh thần của cộng đồng người trong ba nền văn hóa này đă tiến một bước dài trong đời sống tín ngưỡng của ḿnh, đó là “đi từ hiện thực đến biểu tượng”. Điều đó chứng tỏ cư dân thời đó đă có tư duy khái quát cao trong ứng xử của những người sống với những người đă khuất.

Chi tiết  về các hiện vật :

                     Tuỳ Táng văn hoá Đông Sơn

 Công cụ sản xuất, vũ khí chiến đấu, và các đồ "minh khí" bằng  các chất liệu như gốm, kim loại, gỗ..., chủ yếu là hiện vật bằng đồng nên có thể gọi văn hóa Đông Sơn là văn hóa đồ đồng. Ngoài ra trong mộ c̣n có xương, răng, tro than, di cốt của người nguyên thủy, đồ  trang sức bằng chất liệu đồng, rất ít trang sức bằng vàng bạc, đá quí…, đặc biệt thấy xuất hiện đồ sơn màu nâu, đen, đỏ...

Trong quan tài mộ thuyền Châu Can có chứa nhiều hiện vật thu được như ŕu, mũi giáo, mũi lao, khuyên tai, nồi gốm, ngoài ra c̣n nhiều hiện vật đồ gỗ, tre nứa và vải liệm.

Những di tích mộ táng như vậy được phát hiện ở Thái B́nh, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Tây cũ, Nam Định, Hà Nội, Ninh B́nh ở đồng bằng  vùng lưu vực sông sông Hồng, sông Mă, sông Cả.

      Chi tiết  về các hiện vật :

                     Tuỳ Táng văn hoá Sa Huỳnh

Đồ tuỳ táng gồm công cụ sản xuất, vũ khí thuộc  các loại đồ gốm (đồ nấu, đựng), đồ sắt đồ đồng, hoặc v à đồ trang sức  thuộc kim loại quí, đá quí như hạt cườm, mă năo, thuỷ tinh.Công cụ sản xuất dùng sinh hoạt chôn theo người chết như nồi, bát, mâm bồng.v.v... Vũ khí chiến đấu như ŕu, dao, kiếm, giáo, qua, mũi lao, thuổng. Đồ trang sức như các loại khuyên tai hai đầu thú h́nh dê, ḅ, khuyên tai h́nh vành khăn mỏng dẹt.v.v... Các ṿng đeo tay và các chuỗi hạt  với nhiều h́nh dáng vuông, năm cạnh, h́nh cầu, h́nh thoi, h́nh đốt trúc và nhiều nhất là loại cườm tấm với các màu xanh, đỏ, vàng trắng, đen tạo ra sự đa dạng, sinh động.  ..

Chi tiết  về các hiện vật :

                     Tuỳ Táng văn hoá Óc Eo

Các nhà khảo cổ học Việt đă phát hiện được trong các huyệt mộ có cát trắng lẫn nhiều hiện vật quư giá như các mảnh vàng chạm khắc những biểu tượng cuả Bàlamôn hay Phật giáo, đồ trang sức vàng, thuỷ tinh , mă năo  v à  một số đồ tuỳ táng khác  chẳng hạn  bếp ḷ gốm từ thời tiền sử ở lưu vực sông Vàm Cỏ- Đồng Nai và trở thành di vật đặc trưng cuả văn hóa Óc Eo. 

  7- KimLoại và kỹ thuật chế tác, chạm khắc,

Hiện vật của ba nền văn hóa cho thấy cư dân của ba nền văn hóa đă đạt tŕnh độ phát triển khá cao về mọi mặt của đời sống xă hội. Hiện vật không chỉ nói lên ư nghĩa vật chất mà c̣n thể hiện những quan niệm, ư tưởng về tinh thần mà các hiện vật hàm chứa

Văn hóa Đông Sơn

Hiện vật chủ yếu được chế tác bằng đồng, cụ thể là đồng thau,.

       

Trống đồng được đúc bằng khuôn hai mảnh, ŕa mặt trống c̣n để lại những dấu vết cách đều, đó là dấu vết con kê  để căn đều chiều dày thành trống trên khuôn đúc. Để đúc thành công như vậy, th́ người nghệ nhân phải đạt được hàng loạt các yêu cầu về kỹ thuật như phải có một nhiệt độ cao để nung chảy hợp kim đồng, phải t́m được vật liệu chịu lửa để làm khuôn đúc, phải nắm vững được tính năng vật lư hóa chất của mỗi kim loại trong hợp kim đồng, đặc biệt là phải có kỹ thuật đúc với tay nghề thành thạo. Quan sát hệ thống hoa văn dày đặc và tinh xảo trên trống Ngọc Lũ 1  và trống  Hoàng Hạ có thể kết luận được xă hội Lạc Việt có những người thợ đúc lành nghề. Người văn hóa Đông Sơn  xử dụng đ trang sức bằng đồng, chưa có  bằng vàng, đá quí như mă năo, ngọc bích, ngọc nê-phrít.

Đồ gốm:

Nghệ thuật nặn gốm bằng bàn xoay,dùng phương pháp tạo h́nh bằng cách đổ khuôn và nung trong ḷ kín chuyên dụng. Chất lượng gốm ngày càng cứng và ít thấm nước hơn, độ mịn ngày càng tăng. Các b́nh gốm ở phần miệng, ŕa miệng, đoạn eo thắt ở cổ đều đặn, song song chạy quanh thân gốm, loại h́nh sản phẩm gốm phong phú, đa dạng.

Văn hóa Sa Huỳnh

Hiện vật trong chủ yếu là đồ sắt. đồ trang sức bằng vàng, đá quí như mă năo, ngọc bích, ngọc nê-phrít., hạt cườm, hạt chuỗi, ṿng tay, khuyên tai: cả khuyên tai haiđầu thú và khuyên tai 3 mấu nhọn,

Kỹ thuật chế tạo đồ sắt chủ yếu bằng phương pháp rèn. Vv   Đồ sắt chiếm lĩnh về cả số lượng lên tới hàng trăm chiếc, chủng loại đa dạng gồm rựa, dao quắm, giáo, mai, liềm, thuổng, kiếm ngắn, qua v..

Kỹ thuật nấu cát làm thủy tinh và dùng thủy tinh để chế tạo đồ trang sức (hạt cườm, hạt chuỗi, ṿng tay, khuyên tai ba mấu hai đầu thú v.v.). Đặc biệt, đồ trang sức bằng thuỷ tinh đă xuất hiện khá nhiều . Thủy tinh nhân tạo  là một thành tựu rực rỡ. Các cư dân dùng cát trắng để nấu thủy tinh làm bát lọ và đặc biệt những chuỗi hạt trang sức bằng thủy tinh mà sử sách Trung Quốc gọi là Lưu li gốc từ chữ Phạn verulia từ đầu công nguyên. Đây là một trong những nơi làm ra thủy tinh nhân tạo sớm trên thế giới. Chúng không những đa dạng về kiểu dáng mà c̣n phong phú về màu sắc như­ xanh lơ, xanh đen, xanh lá mạ, xám, tím, đỏ và nâu. Sử Trung Hoa đă từng ghi chép về một chén thủy tinh xuất phát từ vùng đất này mà họ gọi là chén lưu ly với một sự trân trọng và khâm phục.

Người Sa Huỳnh là những con người có năng khiếu thẩm mỹ, rất khéo tay và có một mỹ cảm phát triển tuyệt vời. Họ rất ưa dùng đồ trang sức bằng những đồ do chính họ tự chế hoặc những hiện vật do giao lưu, trao đổi mà có.

Đồ gốm

 

          

 

Kỹ thuật dùng bàn xoay . Mầu gốm thường là vàng đỏ, nhiều khi có vệt đen bóng, hoa văn chữ S có đệm tam giác, đường chấm hay đường in dấu răng vỏ ṣ. Phong cách tạo dáng găy gấp khúc mạnh mẽ ở các điểm chuyển tiếp thuộc miệng, eo cổ, vai,  tạo dáng cân phân theo tỉ lệ cân xứng ở ba phần miệng, thân và chân đế

 
 

 

  8-   Kiến trúc

 Văn hóa Đông Sơn

Dựa theo những h́nh khắc trên trống đồng th́ thấy   người Việt cổ  sống  trên nhà sàn.  Có thể nói nhà sàn là loại h́nh kiến trúc chủ yếu của người Lạc Việt.

Nhà có 2 cột chống ở hai đầu nhà và ở giữa nhà.  Nhà có kê thang để lên sàn. Nhà có 2 loại h́nh  là nhà sàn mái tṛn và nhà sàn mái cong.

 Nhà mái tṛn thường có một người (hoặc không có người) đứng giữa cửa, hai bên cửa có chắn phên. Nhà mái tṛn có thể liên quan đến tín ngưỡng và tạm gọi là "nhà thờ". C̣n những ngôi nhà có mái cong như h́nh thuyền, ở hai góc mái có những đường hồi hoa văn trang trí. Nhiều người cho rằng đó là "nhà ở"

Văn hóa Sa Huỳnh

Các nhà khảo cổ  không t́m thấy vết tích ǵ về Kiến trúc nhà cửa

Văn hoá Óc Eo  

a/ Đền tháp được  xây  bằng vật liệu gồm gỗ, gạch, đá và đất sét. kỹ thuật xây nền và tường gạch dày đặc  và  lắp ráp những phiến đá granit lớn bằng mộng, chốt.  Đền tháp được  xây  theo kiểu Ấn Độ có b́nh đồ h́nh vuông, nền móng dày đến hơn 1m, để có thể chịu lực cuả công tŕnh đồ sộ bên trên

   

 b/   Nhà ở được làm  bằng gỗ hay xây dựng  bằng gạch  trên một  nền móng  vững chắc. Các toà nhà rộng hơn  th́ thường  xây  bằng gạch .Nơi cư trú đất thấp th́, cất nhà sàn bằng gỗ  trên một hệ thống kênh đào.   Dấu vết c̣n quan sát được trên các  kênh đào tỏa rộng ở nhiều nơi trên đồng bằng châu thổ sông Cửu Long

 

9-   Dân Cư 

 Văn hóa Đông Sơn

Chủ nhân cách nay trên 3.000 năm là thuộc một chủng tộc gọi là Mongoloid.   Chủng tộc này cư trú ở  lănh thổ nước Nam Việt sau khi Triệu Đà chiến thắng  vương quốc Âu Lạc.

Văn hóa Sa Huỳnh

Chủ nhân t Nam Đảo ở biển thuộc ngữ hệ Malayo Polynesien và t Nam Á ở đồi núi và rừng thuộc ngữ hệ  Môn- Khmer  Họ nói tiếng ngữ hệ Malayo Polynesien   pha trộn ngữ hệ  Môn- Khmer.  Họtrao đổi buôn bán với những tộc người trong khu vực Đông Nam Á và xa hơn, với Trung Quốc và Ấn Độ Trung Hoa. v à  văn hóa Đông Sơn (...)đất Phi-lip-pin, Thái Lan v.v.

Văn Hóa Óc Eo  

Chủ nhân là người bản địa thuộc chủng Indonesien. Giao lưu văn hóa và thương mại với bán đảo Mă Lai Ấn Độ Trung Quốc

   Kết luận

Cả ba  nền văn hóa đă phát triển rực rỡ đạt được những thành tựu rực rỡ làm tiền đề cho sự phát triển nhanh chóng, mạnh mẽ của các quốc gia Đại Việt, Chiêm Thành và   Chân Lạp sau này.  Nền văn hóa Sa Huỳnh,  t ạo nên quốc gia Chiêm Thành độc lập tự chủ và phát triển rực rỡ suốt 15 thế kỷ.  Trong  khi đó, nền văn hóa Đông Sơn phải tới gần 10 thế kỷ bị Bắc thuộc, mới ra đời quốc gia Đại Việt độc lập tự chủ,. Nền văn hóa Óc Eo  t ạo nên quốc gia Phù Nam r ồi  quốc gia Chân Lạp nổi tiếng về thương mại và kỹ thuật  kim loại sánh vai với quốc gia Ấn Độ và Trung Quốc  thời bấy giờ. Cả ba nền văn hóa này ngày nay hợp lưu với nhau  để h́nh thành Văn hóa Việt   tiền đề cho một quốc gia  giầu mạnh trong  tương lai.

 Sưu Tầm: PXK