Huyền tích "Ông già Ba Tri"

                                                                                                    PHẠM THÀNH LONG

Năm 1742, năm Cảnh Hưng thứ 3, ở phủ Tư Nghĩa (nay là tỉnh Quảng Ngăi) vào mùa g ió Nam có một đoàn người xuống ghe bầu xuôi theo biển Đông vào khai hoang vùng đất Ngao Châu (nay là huyện Ba Tri, Bến Tre). Người dẫn đoàn người di cư ấy tên là Thái Hữu Xưa. Ông có mang theo người con là Thái Hữu Chư và người cháu nội là Thái Hữu Kiểm.

Đến năm Canh Th́n 1806, năm Minh Mạng thứ 5, cậu bé Kiểm ngày nào đă trở thành người đàn ông lực lưỡng, gan dạ và dũng cảm. Ông có công lớn trong việc thuyết phục hàng trăm hộ dân vùng miền Trung vào khai phá xứ hoang sơ, nê địa Ngao Châu. Từ đó ông được vua phong là Bác phẩm bá hộ, rồi Trùm trưởng, Trùm cả ở làng An B́nh Đông (vùng thị trấn Ba Tri ngày nay). Chính ông đă làm nên huyền tích “Ông già Ba Tri” được truyền tụng trong dân gian.

 
   

Địa danh Ba Tri là đất “địa linh, nhân kiệt”. Có cụ Phan Thanh Giản làm quan đến chức Hiệp tá Đại học sĩ, nhậm chức Thượng thư bộ Hộ. Có cụ tú tài Nguyễn Đ́nh Chiểu – một nhà thơ mù yêu nước – tác giả của truyện thơ Lục Vân Tiên nổi tiếng. Nhà giáo Vơ Trường Toản - nhà giáo lớn của đất Nam bộ cũng được cụ Phan Thanh Giản đưa hài cốt về cải táng, yên nghỉ ở đây... Trùm cả Thái Hữu Kiểm đă làm rạng danh cho xứ này cũng không nhỏ.

Những ngày Nguyễn Ánh bôn tẩu, tránh sự truy đuổi của quân Tây Sơn vùng tả ngạn sông Hàm Luông và Cồn Đất, được một số người nuôi giấu như ông Trương Tấn Khương (thân phụ của Phó tướng Trương Tấn Bửu), rồi cai việc Hạc... Trong đó có Tri thâu Thái Hữu Chư và Trùm trưởng Thái Hữu Kiểm. Hàng ngày cha con của Thái Hữu Kiểm tận tụy mang cơm nước hầu phụng cho Nguyễn Ánh. Sau này ông được phong chức Trùm cả. Chẳng bao lâu đất đai ở nơi này được nhân dân khai phá rộng ra hàng ngàn mẫu. Thôn xóm cũng dần dần đi vào nền nếp. Trùm cả Kiểm đă lập chợ An B́nh Đông, (c̣n gọi là chợ Trong) để tiện việc cho dân làng mua bán, trao đổi hàng hóa. Cụ c̣n huy động dân đắp hai con đường từ An B́nh Đông đi Vĩnh Đức Trung và từ An B́nh Đông đi Phú Lễ. Dân chúng các làng bên đến đây mua bán rất đông đúc. Các ghe thuyền chở phẩm vật ở khắp nơi đến tấp nập. Chẳng bao lâu nơi hoang sơ trở thành trung tâm thương mại sầm uất.

Trước đó ở làng An Ḥa Tây, cách chợ An B́nh Đông chừng 3km đă có chợ, gọi là chợ Ngoài. Nhưng khi lập chợ Trong th́ chợ Ngoài mua bán thưa thớt dần. Tên Xă Hạc (không phải Cai việc Hạc) tức giận v́ mất lợi nhuận và v́ sĩ diện, đă sai dân làng đắp đập ngăn con rạch ở xă này để chắn lối, không cho ghe thuyền khách thương hồ từ sông Hàm Luông vào chợ Trong. Bất b́nh trước hành động ngang ngược của Xă Hạc, cụ Kiểm đă làm đơn, thuyết phục dân làng An B́nh Đông đồng kư tên... rồi cùng dân làng lên huyện kiện. Quan huyện bênh vực tên Xă Hạc, đơn bị bác. Cụ Kiểm mang đơn lên phủ kiện tiếp. Cụ bị thất kiện với lư do: “Người ta đắp đập trong xă người ta mà kiện tụng cái ǵ?”.

Uất ức v́ bọn huyện, phủ ăn của hối lộ đă xử ép ḿnh, cụ Kiểm đă cương quyết đưa vụ bất chính kia ra đến triều đ́nh.

Trước đó ở làng An Ḥa Tây, cách chợ An B́nh Đông chừng 3km đă có chợ, gọi là chợ Ngoài. Nhưng khi lập chợ Trong th́ chợ Ngoài mua bán thưa thớt dần. Tên Xă Hạc (không phải Cai việc Hạc) tức giận v́ mất lợi nhuận và v́ sĩ diện, đă sai dân làng đắp đập ngăn con rạch ở xă này để chắn lối, không cho ghe thuyền khách thương hồ từ sông Hàm Luông vào chợ Trong. Bất b́nh trước hành động ngang ngược của Xă Hạc, cụ Kiểm đă làm đơn, thuyết phục dân làng An B́nh Đông đồng kư tên... rồi cùng dân làng lên huyện kiện. Quan huyện bênh vực tên Xă Hạc, đơn bị bác. Cụ Kiểm mang đơn lên phủ kiện tiếp. Cụ bị thất kiện với lư do: “Người ta đắp đập trong xă người ta mà kiện tụng cái ǵ?”.

Bấy giờ chẳng phải lúc mưa thuận gió ḥa để có thuyền buồm từ Nam ra Quảng mà quá giang. Nóng ḷng v́ nỗi oan chưa được giải tỏa, cụ Kiểm bèn nhờ hai kỳ lăo là Tham trưởng Nguyễn Văn Tới và Hương trưởng Lê Văn Lợi làm nhân chứng. Ba kỳ lăo đă cơm đùm cơm gói và mang theo một số tiền cùng đi bộ ra Huế, sau sáu tháng vượt truông, băng suối qua hơn ngàn cây số. Thiếu cơm, khát nước phải nhờ vào bà con ven đường cho qua bữa rồi đi tiếp. Tuy nhiên, ba cụ vẫn có sức dẻo dai và bền chí. Cảm động trước t́nh cảnh đó, không ít người gặp trên đường đi khuyên ba cụ nên quay về v́ rất nguy hiểm với nạn cướp bóc và thú dữ, chưa chắc đă thắng kiện. Song cụ Kiểm đặt niềm tin vào bậc anh minh, bảo rằng: “Lẽ phải sẽ thắng. Vua sẽ xử việc oan cho dân nhờ”.

Cuối cùng ba kỳ lăo cũng đă tới kinh đô để đệ đơn lên vua Minh Mạng. Vua xem xong cảm phục trước ư chí của ba kỳ lăo. Vua nghĩ lại trước kia, thời gian khổ của Tiên Vương lẫn trốn ở Đồng Nai rồi Ngao Châu được người dân ở đây hầu phụng cơm nước và bảo vệ rất trung thành. Nay ân nhân đến lúc hữu sự cần gặp ḿnh, vua Minh Mạng cho gọi cụ Kiểm và hai kỳ lăo cùng vào hầu để hỏi rơ ngọn ngành. Khi vua biết được lợi ích của dân làng An B́nh Đông và quanh vùng bị Xă Hạc cậy quyền, cậy của xâm phạm, vua truyền: “Dù làng riêng nhưng rạch chung, phủ, huyện phải cho phá đập!”. Vua Minh Mạng thưởng cho ba kỳ lăo một số tiền lộ phí và đoan chắc rằng khi ba người về đến làng th́ đập sẽ được phá xong. Từ đó chợ Trong có tên là chợ Đập. Đương nhiên được thông thương, chợ Trong đă phồn vinh, sầm uất trở lại.

Uất ức v́ bọn huyện, phủ ăn của hối lộ đă xử ép ḿnh, cụ Kiểm đă cương quyết đưa vụ bất chính kia ra đến triều đ́nh.

 
 

 

Từ hành vi cao đẹp phi thường ấy, cụ Kiểm được người đời tặng cho biệt danh “Ông già Ba Tri” với hàm ư cảm phục, nể v́. Trong sách “Sự tích xứ Ba Tri” của tác giả Thái Hữu Vơ (cháu của cụ Thái Hữu Kiểm), đăng trên Nam Kỳ Tuần Báo, Xuân Quí Dậu – 1943, có viết: “Trong khi đất Vĩnh Long thường nghe người ta gọi đùa kẻ nào già mà c̣n mạnh ăn và nhiều vợ là “Già Ba Tri”. Kinh lược sứ Phan Thanh Giản phải giảng đi giảng lại cho họ hiểu: “Già Ba Tri” là người già quắc thước, can đảm, là người có công sửa làng, lập chợ, mở đường, chớ không phải người già ăn nhiều hay lắm vợ”.

Trùm cả Thái Hữu Kiểm là một điển h́nh thời mở đất về sự cương trực, bản lĩnh, bất khuất trước cường quyền, đă đấu tranh v́ công lư, đem lợi ích về cho dân làng. Từ đó thành ngữ “Ông già Ba Tri” trở thành danh chung để chỉ cốt cách của những tiền nhân xưa đi mở cơi phương Nam.

Hiện nay ngôi từ đường của ḍng họ Thái Hữu, nằm bên con đường mang tên Thái Hữu Kiểm ở thị trấn Ba Tri. Không ít khách du lịch mến ngưỡng “cái tính cách ấy” đă không ngại xa xôi về đây đốt nén nhang, tỏ ḷng thành với người xưa đầy khí phách.

.................

(Qua lời kể của ông Thái Hữu Duyệt, hậu duệ đời thứ sáu, ông Thái Hữu Chí hậu duệ đời thứ bảy của cụ Thái Hữu Kiểm và một số tư liệu khác).