Văn Ha  nơi thn d Việt:

               xay gi la gạo &  m cua bắt ốc                                                                                                                                       Người viết: Dương văn Phối

I Xay gi la gạo

Hiện đại ( năm 2014) viết về nghề xay la gi gạo c lẽ t c ai biết,  v by giờ hột la đổ vo my xay 5-10 pht sau l c được  hột gạo trắng tinh, cn cm, trấu được chứa vo một nơi khc trong nh my..  Nhưng  bảy tm chục năm   trở về trước, muốn được gạo để nấu thnh cơm, người ta phải đm, xay, giần, sng. Thế nn  c cu :

                          Ăn tri nhớ kẻ trồng cy.

                          Ăn gạo, nhớ kẻ đm, xay, giần sng.

Đm

 Vậy ngy trước người ta phải đm xay cho hột la trc vỏ ra.

Người  ta lấy 1 tảng đ vung độ  6 tấc, dng cy sắt ngắn, c đầu nhọn, m đục thnh một lỗ trn, knh hơn  3 tấc, su độ  4 tấc,    hay người  ta  cắt 1 khc cy trn c đường knh 7-8 tấc rồi dng đục để đục 1 lỗ như cối đ, thường l dng loại cy m u. Đổ la vo cối, dng một khc cy di độ hơn 2m to bằng cổ chn m đm.

 
   

Xay

Dần dần người ta chế ra  ci cối xay la bằng tre đan, bn trong dng đất st, nện cứng cc răng  lm bằng cy đước.

Cối xay la gồm 2 thớt, thớt trn v thớt dưới, thớt dưới được gắn cứng  vo  2 thanh cy trn, bắt cho nhau thnh chữ thập, thớt trn xoay trn thớt dưới bởi ci trụ, gọi l  ngng cối thớt trn,   c một thanh bằng cy  gắn xuyn qua giữa thớt trn, dư ra ngoi mỗi bn độ  2 tấc, c 2 ci lỗ nhỏ 2 bn để gắn  ci gin xay. Gin xay được treo trn 1 cai xin nh . Một  hay 2 người dng đi tay gin xay quay vng, hột la bị 2 ci thớt  cối nghiền trc  vỏ ra.

Gi

Người  ta tch vỏ la ( vỏ la l trấu) bằng cch gi. Họ xc  gạo lứt v trấu lẫn lộn vo thng. Khi gi đưa cao thứng ln đổ  xuống từ từ nhờ sức gi thổi trấu bay đi, cn gạo lứt rơi xuống ci nia. Nếu khng c gi, họ dng mọt chiếc chiếu xếp lại lm đi v kẹp giữa 2 chn. 2 tay nắm  2 mp chiếu mở ra ập vo để tạo ra gi,

Hoặc họ dng ci xa quạt lm bằng  cy. Gồm c 1 bầu trn trong c  cnh quạt, bn ngoi cnh quạt c tay quay. Trước khi quay, họ đổ la vo một ci hộc hnh như ci phễu, la chảy đổxuống  từ từ, đưọc ci quạt tạo thnh gi, trấu bay đi xa, cn gạo được hứng vo thng

Giần sng

Gạo lứt xay xong, gi xong cn lẫn lộn nhiều hột thc độ 5-7% ( thc l hột  la lẫn trong gạo lứt- hay gạo trắng). Họ tch những hột thc đ  ra bằng cch dng ci sng đan bằng tre, hnh trn, đường knh đọ 5 tấc xung quanh c vnh, những lỗ đan đ vừa đủ hạt gạo lứt lọt xuống, cn thc cn lại trn sng. Để cho cc hột gạo lứt lọt xuống, họ  nắm   2 tay 2 bn vnh  ci sng, đưa 2 tay đều đều theo 1 vng trn đường knh độ hơn 1 tấc v thỉnh  thoảng nhấc 1  tay cho  cc  hột thc gom lại. Lm như vậy gọi l  giần. Số hột thc cn lại đổ vo cối xay tiếp, v tiếp tục  giần như vậy đến lc khng cn hột thc nhiều.

Họ đổ gạo lứt vo cối gi cho trc lớp cm bn ngoi. Sau đ dng ci sng c lỗ nho hơn nữa v lm thao tc như trn để cm lọt xuống nia, cn lại trn sng l gạo trắng, lm như vậy gọi  l sng.

Gi gạo

Họ đứng trn sườn Cối  gi gạo( xem hnh)  dng chn đạp cho chy đổ ln v bung chn cho chy mổ xuống, cối ny gọi cối chy đạp.

Ho cũng   dng ci cối chầy  để mổ.    Cối chy l dng một  khc  cy trn, đường knh độ hơn 1 tấc, di 8 tấc, giữa khc cy trn đ c tra một ci cn bằng tre hay cy m u trn bằng cổ tay di hơn 7 tấc. Họ nắm ci cn đ m bổ đầu chy xuống ci cối c gạo lứt rong đ.

Cm dng để nấu với gạo lứt c lẫn t thc cho heo, c ăn hoặc cho g vịt ăn trước khi trộn với rau muống xắt nhỏ.

Trấu để đốt l  trng bnh, hay nấu cơm

Nghề xay la gạo hồi xưa c người ni l hng xo, nhưng hng xo l  nơi bn gạo, cm.

Hồi xưa,  qua mấy cng việc  lm bằng tay chn để c được hột gạo trắng m chng ta nấu cơm ăn hằng ngy thật vất vả.

   

 
 

 

Tục ngữ ca dao về  nghề xay la.

 Để phn cng  cho người trong  nh, lm việc ny  th khỏi lm việc  khc, C cu : 

    xay la th khỏi bồng em, bồng em th  khỏi xay  la 

Ở Đồng nai ( Nam Việt),   hồi xưa c lệ xay la ra gạo ttắng, th tấm v cm về phần nh my để trừ cng xay,  th c cu :

   xay la  Đồng nai  cơm gạo về Ngi tấm cm về ti 

Để ni ln sự giầu sang c mức sống cao ăn ton l gạo trắng, ở nh gỗ, th  c cu :

      Gạo da ng, nh gỗ lim 

Để ni người no đ chỉ hiếp đp hay chơi gc người trong nh hay người trong xm,  th  c cu :

      G cồ ( qu) ăn quẩn cối xay  

 
   

II-   M cua bắt ốc

 Chng ta thường nghe  ở miệt ruộng vườn, c bc ni ln nhm từ ny v chng ta cũng hiểu nghĩa đen lẫn nghĩa bng của m cua  bắt ốc  l cảnh thiu trước hụt sau, cuộc sống trăm bề vất vả.

 Những nơi   Khỉ ho  c gy, ch ăn  đ g ăn muối  C bc phải  một nắng hai sương  để c chn cơm đầy đủ tạm no

  Thức ăn th  rau, củ, hoặc dừa kh xắt mỏng, kho với mấy con tp nhỏ, ăn uống cho qua ngy thng thi, c sức khỏe để di lm cng lm  mướn.

Những lc  rảnh rỗi c bc đi tm bắt cua, ốc, c, tp. C  người chỉ c một go dừa, chọn loại dừa  c go to, sau khi lấy hết cơm dừa, cắt ci miệng  go cho rộng một cht, di 2 lỗ để buộc sợi  dy. Thế l xch ci go đ  đi đến vung ruộng, bi sng snh lầy, dng 2 tay thọt su xuống ci hang, để bắt my con c ko, cua, s C người dng ci nơm, ci rổ  xc,. đi nơm trn con rạch nhỏ, khi nước rng.  

 C người dng ci rổ xc  ( rổ xc đan bằng tre, vnh rộng hơn ci thng nửa giạ, nửa giạ l 20 lt đy su) p xuống nước cạn trn con rạch nhỏ v dở  nhanh ln  để bắt c, tp.hoặc dng ci rổ ny hứng bắt những con c bng dừa, ẩn trong cc bẹ dừa nước, khi họ thọt tay vo bẹ dừa.. C người chỉ dng 2 tay v ci giỏ tre mang bn mnh để m bắt tm trn sng rạch.

Nhiều  cch bắt c khc l đi cu c, cắm cu, giăng cu, ko lưới, giăng lưới, chi, đng đy, đặt lờ, bung, n, ống trm, đi dng ( giựt), c ko..

 
   

 Cắm cu :

C bc dng tre di hơn 1 m chẻ nhỏ hơn ngn tay t. Phần trn vt  mỏng đầu c sợi nhợ, dưới nhợ l lưỡi cu, mồi để nhử c l con nhi, hay dế nhủi. Phần dưới cy cần  cu vt nhọn, để cắm vo  bờ ranh ruộng hay mương vườn. Sau khi khng cắm cu  nữa, họ mc lưỡi cu vo  sợi nhợ nhỏ  được buộc vo thn cần cắm cho gọn

Giăng cu :

 C bc dng một sợi   nhợ di 10-15 m, hai đầu nhợ buộc ( cột) vo 2 thanh tre nhỏ, cắm chặt xuống mặt ruộng , hay đầm, đa, ao Trn sợi nhợ di, C bc buộc  một sợi nhợ ngắn, dưới c lưỡi cu v mồi, mỗi lưỡi cu cch nhau độ  5 tấc.

Giăng lưới :

C bc dng tấm lưới di 5-10m rộng độ 7- 8 tấc, lưới lỗ to độ 2 phn. Lưới được căng ra bởi hai thanh tre, trc v giăng ttn mặt ruộng,  ao, hồ. Khi c lội ngang sẽ dnh vo lưới.

Ko lưới :

 Lưới di 10-15m, rộng 3-4m buộc vo 2 thanh tre theo chiều rộng, phần dưới lưới c kết lại thnh ti nhỏ, v gắng thm dy sắt cho ti nhỏ đ chm xuống đy khi ko. Hai người ko 2 thanh cy tre theo chiều đứng. Ko đi một đoạn, hai người đi gần nhau v nắm 2 thanh tre gập lại v ko ln bờ để bắt c, tp

Chi:

C bc nối nhiều miếng lưới lại di hơn 10 m rộng 7- 8m v cắt lưới đ nối lại thnh hnh ci phễu p xuống. Đầu trn nhỏ buộc  sợi dy di hơn 12 m. Phần dưới kết nhiều ti nhỏ c thm dy sắt. Khi tung lưới ra 1 tay nắm phần dy di, 1 tay cầm gọn phần dưới v tung ra mạnh, lưới sẽ bung ra hnh ci phễu p xuống trn mặt nước, từ từ chm xuống đy sng,  rạch, ao, hồ. Sau đ C bc ko chi ln, những con c  dnh vo cc ti nhỏ.

Đặt lờ :

Lờ đan bằng trc hnh ống, c  2  hom 2 đầu. Đặt lờ  dưới những bụi lau sậy, cỏ.  Lờ chỉ bắt được vi loại c nhỏ như c  sặc, c r..

Bung :

 Bung bằng tre, hnh ống đứng, c hom, bn trong c để mồi như cua, trng Bung  c thể bắt c tr, lc, r.

:  

Thường lm trn một đoạn rạch nh, c 2 phần đăng, bện  lại bằng tre , nứa , sậyĐăng được đặt thnh hnh chữ V, phần rộng chữ V đặt hướng ngược nước khi nước rng. Pha sau đăng l  ci n, lm bằng tre hnh ống c hom. Khi nước rng c tp  đi lần theo đăng m khng chui qua đăng được, sau cng chui v n

Dng ( giựt) c ko :

 C ko khi nổi trn mặt nước, lc no cũng nổi ci đầu. Người ta dng một cần cu bằng trc, dng lng đui ngựa di 6-7 tấc, 1 đầu buộc vo cần cu, đầu kia c 1 vng. Cầm cần cu, lần lần đưa ci vng vo đầu c v giựt ln

 
 

 

Ống trm:

lm bằng ống tre di dộ  1 m , 2 đầu c 2 hom, c mồi trong ống trm. Thường ngườ ta đặt trm để bắt luơn.    Mồi để nhử cc loại c l mỡ ch. C bc cn dng ci đĩa  DVD để nhử tm.

 

C vi tiếng lng như đi m tm, hạng c ko :

Để thủ tiu một kẻ th, họ tri kẻ th no đ vo một tảng đ v th xuống  sng, gọi l  cho đi m tm !

Con c ko khi nổi trn mặt nước , chỉ thấy 2 con mắt v ci miệng h hốc. Khi đi coi ht, ngy xưa số người c tiền ngồi ghế pha trước. Cn hạng đứng pha sau ngước mắy ln để xem. C người no đ thấy hnh ảnh như vậy giống như những con c ko nổi trn nước. Thế nn họ ni đi coi ht hạng c ko l vậy.

 

 Đng đy :

Họ lấy lưới rộng di 20-30 m được buộc dnh vo 2 trụ bằng  cy dừa lo di hơn 15 m.   2 cy dừa ny được đng chặt xuống đy sng. Ci lưới được kết lại thnh hnh ống trn di, pha sau lưới nh lại, c sẽ gom vo đ. Miệng lưới được căng  rộng ra bởi 2 trụ bằng cy dừa. Miệng hướng ngược với dng  nước rng.

 Bao nhiu việc đnh c bắt c như kể ttn. Coi như c bc sống nơi miệt ruộng  vuờn sng rạch, mỗi người trong gia đnh được phn chia mỗi việc

                      Chồng chi vợ lưới con cu

                     Chng rể đng đy, con du ngồi n.