Văn ha Miệt Vườn   sng nước Cửu Long

                                    tc giả NGUYỄN BNH ĐNG

 

Đồng bằng sng Cửu Long l qu hương của văn minh sng rạch, văn minh miệt vườn kh độc đo. Bờ sng khng đắp đ, lại bị cắt từng chặng ở ng ba, ng tư, muốn qua rạch nhỏ th sẵn kiểu cầu tre lắt lẻo gập ghnh kh đi. Cầu vn đng đinh xuất hiện rất trễ khi thực dn Php đến.

Cầu tre kh đi nn nhiều người phải... b, để giữ thăng bằng. Cầu tre cn gọi l cầu khỉ (người qua cầu phải lanh lẹ tay chn như con khỉ chuyền trn cy) lun lun c nhịp giữa với khc tre rời, đề phng trường hợp ghe c mui qu cao, hoặc c cột buồm th giở khc tre ở giữa ln cao, ghe qua rồi th hạ khc tre xuống

.Trong cng cuộc khai ph v xy dựng miền đất mới của cư dn người Việt ở Nam bộ, dưới tc động của thin nhin, con người cng c thức cải tạo thin nhin. Lập vườn l cng việc lao động đầy sng tạo của những người mở đất. Khc với vườn ở đồng bằng sng Hồng, vườn ở đồng bằng Cửu Long rộng lớn, ở từng nơi vườn thường tập trung lại với nhau thnh những khng gian vườn tược rộng lớn, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Hu lợi vườn nhiều gấp 50 lần hu lợi ruộng v ring tỉnh Bến Tre th trong tổng số diện tch 154.606 mẫu ty, c 16.500 mẫu vườn tược(1). Sự ra đời của miệt vườn khng chỉ c nghĩa vật chất m cn c nghĩa văn ha, thể hiện khả năng ứng xử ph hợp của con người đối với thin nhin.

Số đng cc nh nghin cứu khi viết về văn ha Nam bộ c một cch hiểu chung miệt vườn l những vng, những tỉnh xưa được lưu dn Việt vo khai ph sớm hơn cả. Đ l những dy đất giồng cao ro m những người đi mở đất đ chọn lm đất đứng chn v những nơi ny thỏa mn những yu cầu ban đầu cho người dn đi khai ph c nước ngọt, cao ro, trnh được muỗi mng, rắn rết, trồng được những hoa mu ngắn ngy v c ci ăn để tồn tại(2).

 
 

 

Theo nh văn Sơn Nam, miệt vườn l những vng cao ro c vườn cam, vườn qut, được xy dựng trn những đất giồng, đất g ở ven sng Tiền, sng Hậu(3).
thuộc tỉnh Sa Đc, Vĩnh Long, Mỹ Tho, Cần Thơ. Miệt vườn tiu biểu cho hnh thức sinh hoạt vật chất v tinh thần cao nhất ở Đồng bằng sng Cửu Long (chng ta từng nghe ni về vườn, cng tử vườn, bắp vườn, nh
vườn,...) Cho nn đ pht sinh cu ca dao:

Mẹ mong gả thiếp về vườn,
Ăn bng b luộc, dưa hường nấu canh

Trai gi ở đất giồng đất bưng miền Rạch Gi C Mau mơ ước c chồng c vợ từ miệt vườn đến, để học hỏi thm. C gi ở Rạch Gi thm đời sống ở miệt vườn mẹ mong gả thiếp về vườn, ăn bng b luộc dưa hường nấu canh. C gi miệt vườn lại e ngại khi la qu, theo chồng tận chốn chim ku vượn h:

M ơi đừng gả con xa
Chim ku vượn h, biết nh m đu.
Hoặc l:

Chuồn chuồn bay thấp
Mưa ngập ruộng vườn
Nghe lời ni lại cng thương
Thương em, anh muốn lập vườn cưới em.


Thật vậy, miệt vườn l nơi tr ph. Gi miệt vườn rất giỏi về nữ cng gia chnh, cho nn c quan niệm rằng chỉ c trai Gia Định mới xứng đng lm người yu:

Ghe ai mũi đỏ xanh lườn,
Phải ghe Gia Định xuống vườn thăm em?

Dưỡng gi, sống những ngy hưu tr ở miệt vườn l thong dong nhất. Trai lớn ln m lập vườn th cơ sở lm ăn được vững chắc. Bởi v, vườn l nguồn lợi quan trọng hơn ruộng, gi vườn ở vo trnh độ cao hơn gi qu, đất vườn cao gi hơn đất ruộng. Đất đai vin trạch tức l đất ruộng, đất vườn v đất thổ cư, tiu biểu cho thn xm. Cng mm đất đai, trước khi cng vi ng b, tức l cng cho những người đầu tin sng lập thn xm, tiền hiền v hậu hiền(4).

Trai Nhơn i, gi Long Xuyn, Trai Hai Huyện, gi Miệt Vườn l những lời ca ngợi dnh cho dn miệt vườn. Nhơn i thuộc Phong Điền nổi danh về vườn cam, vườn qut ở rạch Cần Thơ. Ở đy cũng l nơi sản sinh ra nhiều nho sĩ, nhất l dn trung lưu v bnh dn ăn ni lễ php, lưu lot, biết ht biết h nơi sng su nước ngọt với chiếc tam bản hai cho hoặc bốn cho. Gi Long Xuyn nổi tiếng giỏi về nữ cng gia chnh, đặc biệt l ở vng c lao ng Chưởng, vng Chợ Mới, nơi gọi l Hai Huyện.


Nằm trn lưu vực hai con sng Tiền, sng Hậu, Đồng bằng sng Cửu Long được biết đến như một vng sng nước hữu tnh, cy lnh tri ngọt quanh năm, người dn hiền ha mến khch với những địa danh đ được biết đến từ lu, như: c lao Thới Sơn, trại rắn Đồng Tm (Tiền Giang), sn chim Ba Tri, Cồn Phụng (Bến Tre), c lao Bnh Ha Phước (Vĩnh Long), chợ nổi Ci Răng, chợ nổi Phong Điền, vườn c Bằng Lăng , chợ nổi Ng Bảy (Cần Thơ, Hậu Giang), Trm Chim Tam Nng (Đồng Thp)... Một vng sng nước với hệ thống kinh rạch chằng chịt, những c lao đầy ắp hoa tri v sản vật chnh l nguồn nguyn liệu dồi do tại chỗ để chế biến những mn ăn độc đo in đậm chất phương Nam. C lc nướng trui, lươn, rắn nướng lo, c tai tượng chin x ăn cng với cc loại rau, hoa cỏ lạ như l lụa, l cch, l săng mu, ko no, bng đin điển, so đũa... đủ vị thơm, chua, cht, ngọt, bi. Kẹo dừa Bến Tre, nem Lai Vung, v sữa L Rn, măng cụt Ci Mơn, bưởi Năm Roi Bnh Minh, cam snh Tam Bnh, xoi ct Ha Lộc, bnh phồng Sa Đc, bnh pa Sc Trăng, mắm thi Chu Đốc... l những hương liệu sẽ mang lại hương vị đậm đ cho bữa tiệc ẩm thực của Đồng bằng sng Cửu Long.



                                                                   Chợ nổi Ci Răng.

Cần Thơ l địa danh tiu biểu ở vng đất ny. N khng chỉ l biểu tượng của qu hương m cn l tnh cảm, l niềm hnh diện của người dn miệt sng nước đồng bằng:
Cần Thơ gạo trắng nước trong
Ai đi đến đ lng khng muốn về...

Cu ca dao lưu truyền từ bao đời đ lm lay động lng người mỗi khi c dịp dừng chn gh thăm vng đất Ty Đ. Đến Cần Thơ, ngoi tận hưởng đặc sản nổi tiếng mang đậm hương vị qu nh, ăn cơm sốt dẻo nấu bằng gạo Ti Nguyn thơm phức với mắm c lc, km bt canh cua đồng nấu với bng so đũa, bạn đừng qun đi du thuyền nghe ht dn ca. Chnh v thế m Cần Thơ thu ht đng đảo b bạn bốn phương.

Ca dao cũng c cu rằng:
Ci Răng, Ba Lng, Vm Xng, Phong Điền
Anh c thương em th cho bạc cho tiền
Đừng cho la gạo xm giềng cười ch.
Hay:
Ci Răng, Ba Lng, Vm Xng, X No
C thương em, anh mua cho một chiếc đ
Để em ln xuống thăm d anh!

Hay:
Thấy dừa th nhớ Bến Tre
Thấy bng sen nhớ đồng qu Thp Mười

Bến Tre nằm giữa bốn bề sng nước, bao gồm c lao Bảo, c lao Minh v c lao An Ha, xen lẫn với đồng ruộng v vườn dừa xanh tươi. Khi đặt chn tới Bến Tre, ta sẽ được khm ph vng hạ lưu v cửa sng Cửu Long. Cuộc sống của người dn Bến Tre lun gắn b với cy dừa. Bến Tre c cc vng sinh thi tự nhin như: vng sinh thi nước ngọt gồm cc cồn, vng dn cư ven sng Tiền, sng Hm Lung, với những vườn tri cy nhiệt đới, lng hoa cảnh... Vng sinh thi nước lợ ở x Hưng Phong với nt sinh hoạt văn ha truyền thống mang đậm nt lng qu Nam bộ. Vng sinh thi nước mặn tại khu vực bi biển Thới Thuận, Thừa Đức, Thạnh Phong v khu rừng ngập mặn phục vụ cho nhu cầu nghin cứu, nghỉ dưỡng, giải tr v thưởng thức cc mn ăn mang hương vị biển. Cc c lao ở Bến Tre c mu xanh bạt ngn của rừng dừa xen lẫn những vườn tri cy đủ loại. Người dn vng Ci Mơn, huyện Chu Thnh kể rằng, ngy xưa họ đi mưu sinh khắp nơi. Nhiều người từ nước ngoi trở về đem theo cc giống cy lạ như: măng cụt, sầu ring, bn bon, chm chm cng với kỹ thuật ghp cnh, gy giống. Sau khi trồng thử, tri ngon, ngọt thch hợp với dn địa phương v cc vng chung quanh. Từ đ, Ci Mơn được mệnh danh l đất tổ của nghề lm cy giống v lai ghp cy, trong đ, nổi tiếng nhất l sầu ring Ci Mơn.

Sầu ring, măng cụt Ci Mơn,
Nghu s Cồn Lợi, thuốc ngon Mỏ Cy,
Xoi chua, cam ngọt Ba Lai,
Bắp th chợ Giữa, giồng khoai Mỹ Ha,
Qut đường, v sữa, ngổn ngang,
Dừa xanh Số Si, tơ vng Ba Tri (12)

Bến Tre cn l qu hương của nhiều loại hoa quả. Ở đy c đến hng chục loại tri cy nổi tiếng như sầu ring, xoi ct, măng cụt, bưởi da xanh, chm chm được trồng khắp nơi, thứ no cũng thơm ngon, hấp dẫn. Khi đến thăm xứ dừa Bến Tre, lc ra về khng qun mua một vi sản phẩm đặc sản của địa phương để lm qu cho người thn m cn được nghe những cu ht ngọt ngo, tnh tứ:

Kẹo Mỏ Cy vừa thanh, vừa bo
Gi Mỏ Cy vừa kho, vừa ngoan...
Ai đến qu ti mnh mng Đồng Thp
Thẳng cnh c bay bt ngt ruộng đồng


Đồng Thp l vương quốc của cc loi trăn, rắn, ra, gi đi, sếu đầu đỏ, nhơn sen, le le, chằng nghịt, ốc cao, quốc... cng nhiều loại chim mung khc... Khắp nơi c trm gi, sen, sng, bng. Chưa kể đến cc khu vực đầy ắp la ma, mồm mốc, mồm vng, đưng, sậy. Hnh ảnh người nng dn đi xuồng gặt la nổi, hay tay cầm chắc cy phảng pht hoang l hnh ảnh tiu biểu cho cng cuộc lao động ở xứ sở ny. Ngy nay, đất Đồng Thp đ trải một mu xanh ngắt của la, của trm, của mu sắc hoa sen v rất nhiều những dng kinh xanh biếc.

An Bnh đất mẹ c lao
Thơm hương hoa bưởi, ngọt ngo nhn long
Khch về nhớ mi trong lng
C lao nho nhỏ bn dng Tiền Giang

 
 


Người dn ở c lao An Bnh (Vĩnh Long) ni ring, cc c lao ở miệt vườn Nam bộ ni chung, bao đời nay vẫn lun tự ho với những sản vật của qu hương: bưởi, nhn long, sầu ring, chm chm... Mảnh đất c lao như người mẹ hiền cung cấp biết bao mu mỡ cho cy tri xum xu, tươi tốt. Ai đ một lần đến với nơi đy lng khng khỏi vấn vương bởi hương bưởi thanh tao hay hương vị ngọt ngo của tri nhn long đất Vĩnh. Hương thơm, vị ngọt ấy như muốn giữ chn du khch nn lại mảnh đất c lao b nhỏ m thn thương ny thm cht nữa...

Cảnh thin nhin v đời sống văn ha miệt vườn ảnh hưởng rất lớn đến những sng tc ca dao miền sng nước Cửu Long. Một trong những biểu hiện ấy l sự phong ph v mới mẻ của những hnh tượng thin nhin lin quan miệt vườn: hnh tượng chim v hoa. Trong hệ thống thin nhin miệt vườn, đối tượng được phản nh chnh l những hnh tượng cy tri do con người trồng trọt. Hệ thống cy tri do trồng trọt chiếm đa số trong hệ thống những hnh tượng thin nhin lin quan đến miệt vườn: sầu ring, v sữa, nhn, măng cụt, mận, mng cầu, mt, cam, qut, xoi, bưởi, dừa, chm chm...
Nhn chung, nt đặc th của thin nhin miệt vườn đ nảy sinh những sng tc ca dao của Đồng bằng sng Cửu Long. Qu trnh hnh thnh miệt vườn khng chỉ đem lại lợi ch kinh tế m cn tạo ra những yếu tố văn ha tinh thần ph hợp với đặc điểm tự nhin v tư duy sng tc ca dao của người Nam bộ. Sng tạo đ đ gp phần pht triển thể loại văn học dn gian ni chung, lm phong ph v đa dạng bản sắc văn ha dn tộc Việt Nam.

NGUYỄN BNH ĐNG

 

alt

 

 
 

 

                               

               Top 10 tri cy của Việt Nam

 

Trung tm sch kỷ lục Việt Nam cng bố 10 loại tri cy c gi trị kinh tế cao nhất nước, với cc tiu ch khng chỉ thơm ngon, gần gũi m cn đp ứng thị trường tiu thụ trong nước v xuất khẩu.

Trong cuộc "Tm kiếm đặc sản Việt Nam" lần thứ nhất - 2012, Vietkings vừa cng bố danh sch 10 loại tri cy thơm ngon, đặc trưng của đất nước. Cc loại tri ny đều được Cục Sở hữu Tr tuệ (Bộ Khoa học cng nghệ) cấp giấy Chứng nhận đăng k nhn hiệu hng ha. Chng cũng trở thnh thương hiệu c uy tn đối với thị trường trong nước cũng như trn thế giới.

 
   

    Nhn Xuồng cơm vng

l đặc sản tri cy nổi tiếng của thnh phố Vũng Tu.

 Khi chn, nhn c mu vng da b, thịt dy, ro nước, gin v rất ngọt. Nhn xuồng cơm vng rất thch hợp với đất pha ct.

Hiện tại thnh phố Vũng Tu c trn 200 hộ trồng nhn xuồng cơm vng. Một số huyện khc như Xuyn Mộc, Đất Đỏ, Long Thnh, Long Điền... cũng đang trồng loại nhn ny. Nhn xuồng cơm vng Vũng Tu được Cục Sở hữu Tr tuệ cấp giấy Chứng nhận đăng k nhn hiệu hng ha ngy 15/9/2006.

    Nhn Lồng Phố Hiến  

l giống nhn Hương Chi đặc sản nổi tiếng ở Hưng Yn từ xa xưa.

Tại Phố Hiến c nhiều giống nhn khc nhau, v dựa vo mu sắc, hương vị của quả nhn m nhn dn đặt tn cc loại nhn: nhn nước, nhn ci, nhn gỗ, nhn hoa nhi, nhn đường, nhn trắng, nhn ci dừa, nhn hnh, nhn đường phn... Nhưng tất cả chỉ c loại nhn đường phn (nhn lồng) nay lai tạo thnh nhn Hương Chi l ngon nhất

        Vải thiều Thanh H

l đặc sản tri cy của tỉnh Hải Dương. Giống vải ở đy, theo một số người cao tuổi cho biết l đ c trn 150 năm. Tất cả giống vải ở Thanh H được nhn giống từ cy vải tổ ở thn Thy Lm, x Thanh Sơn, huyện Thanh H.

Vải thiều Thanh H thơm ngon, nhiều chất dinh duỡng, quả nhỏ nhưng tỷ lệ phần thịt cao v hạt nhỏ. Đặc điểm của vải thiều Thanh H l vỏ c mu hồng, khi chn vỏ mỏng, lớp da giấy dai, ci dy, trong suốt v gin, khi ăn vị ngọt đượm khng hề cht miệng. Vải thiều Thanh H đ được Cục Sở hữu Tr tuệ trao bằng Chứng nhận Chỉ dẫn địa l tại UBND huyện Thanh H, Hải Dương vo ngy 8/6/2007.

Sa p ch hay Sap

 l đặc sản tri cy của Tiền Giang, đặc biệt giống Sa p Mặc Bắc l một thương hiệu nổi tiếng ở Tiền Giang v cc tỉnh đồng bằng sng Cửu Long.

Sa p Mặc Bắc được trồng nhiều ở cc x ven sng Tiền như: Tam Bnh, Mỹ Long (huyện Cai Lậy); Kim Sơn, Bn Long, Ph Long, Song Thuận (huyện Chu Thnh). Những x ny c tổng diện tch cy trồng Sa p Mặc Bắc khoảng 2.000ha.

V Sữa L Rn

 

 ở Vĩnh Kim thuộc huyện Chu Thnh, tỉnh Tiền Giang.

 Giống v sữa ny do một người thợ rn nhn giống trồng trong vườn nh mnh, sau đ thấy ngon nn pht triển cho dn lng Vĩnh Kim trồng.

V sữa L Rn quả trn, mu trắng, mỏng vỏ, nhỏ hạt, dy ruột, lc chn vỏ chuyển sang mu phơn phớt vng hồng. Muốn ăn v sữa L Rn, người ăn dng tay vo trn v bp đều cho mềm quả, sau đ rt ci sẽ c một dng nước trắng như sữa tro ra ngọt lịm. V sữa L Rn đ được Sở Nng nghiệp v Pht triển Nng thn tỉnh Tiền Giang ban hnh tiu chuẩn cơ sở về chất lượng. V sữa L Rn được trồng nhiều ở cc x: Kim Sơn, Ph Phong, Vĩnh Kim, Bn Long, Đng Ha, Long Hưng... huyện chợ Gạo (Tiền Giang).

Xoi Ct Ha Lộc

l một thương hiệu tri cy nổi tiếng ở Nam Bộ từ rất lu. Ha Lộc l tn cũ của x Ha Hưng, huyện Ci B, tỉnh Tiền Giang by giờ. Đy l vng đất ph sa ven sng nn rất nhiều chất dinh dưỡng cho thn cy xoi ct.

Tri xoi ct Ha Lộc c hnh dng gần giống xoi Ct Chu. Xoi ct Ha Lộc khi chn c mi thơm đậm đ v bay xa hơn xoi Ct Chu, đứng cch nơi đặt xoi chn chừng vi mt cũng ngửi thấy mi thơm. Khi ăn xoi ct Ha Lộc, người ta cảm nhận như c những hạt đường ct ngọt ngo, thơm tho trong miệng.

Nếu nhn kỹ sẽ thấy bụng dưới của tri xoi ct Ha Lộc c một rnh nhỏ, thẳng tắp từ cuống đến chp tri. Đy cũng l một trong những đặc điểm nhằm gip trnh tnh trạng mua nhầm cc loại xoi khc. Cũng giống Ha Lộc nhưng nếu được đem đến trồng ở vng đất khc th xoi khng thơm ngon bằng

 

Thanh Long

 

 l đặc sản tri cy nổi tiếng của Bnh Thuận ni ring, cả nước ni chung.

Thanh long Bnh Thuận l mặt hng xuất khẩu mạnh tại cc nước chu , nhất l Hong Kong, Đi Loan. Cc nước như Malaysia, Singapore, Trung Quốc... cũng nhập khẩu tri Thanh long

Bưởi Da Xanh

l đặc sản tri cy nổi tiếng của tỉnh Bến Tre.

Bưởi da xanh được trồng nhiều ở Mỹ Thạnh An (thnh phố Bến Tre) v huyện Mỏ Cy. Khc với bưởi Năm Roi, Tn Triều, bưởi da xanh khi chn vẫn giữ nguyn mu lc cn xanh. Cắt tri bưởi da xanh ra ta thấy tp bưởi mu hồng, ro nước, rất dễ bc tp, khng c hạt v hương vị ngọt thanh đậm đ.

Bưởi da xanh Bến Tre đ đạt giải nhất cuộc thi Tri ngon do Viện Nghin cứu cy ăn quả Miền Nam tổ chức
 
 

 

 Sầu ring Ri6

ở tỉnh Vĩnh Long

 đ đnh bạt nhiều thương hiệu sầu ring ở những nơi khc nhờ cơm c mu vng ng, kh ro, cầm khng dnh tay, hạt lp, ngọt đậm v mi thơm bay xa. Sở dĩ c tn gọi Sầu ring Ri6 v đy l cng lao tạo giống của ng Su Ri ở ấp Phước Định, x Bnh Ha Phước, huyện Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long, vo năm 1990

Qut Đường

l một đặc sản tri cy nổi tiếng của tỉnh Tr Vinh. Qut đường được trồng nhiều ở lng Long Trị v vi nơi khc.

Qut đường Tr Vinh tri to, mu vng ươm, vỏ lng bng v c vị ngọt thanh t c loại qut no snh bằng