Chiếc xe thổ mộ -                      

                             Hoi Hương sưu tầm / 04-8-2020

 

 
 

    Sng sớm tờ  mờ, người Si Gn xưa nằm trong nh đ nghe tiếng nhạc leng keng v tiếng v ngựa lc cc của chiếc xe Thổ mộ      

 

      

                    Xe Thổ mộ - tranh của Hoạ sĩ B K

 

Xe thổ mộ chạy ln G Vấp chở hng bng về Chợ Lớn. Từ lộ trnh ln G Vấp, nhiều xe cn gh Chợ Lớn tranh thủ đn thm khch. Thng thường xe tập trung tại bến xe ngựa trn đường M Lộ (Q.1) hay gh đậu bến xe ngựa ở chợ Bến Thnh.

Hnh ảnh chiếc xe ngựa với những tiếng ku lenh keng, lc cc v cặp bnh gỗ to đ trở nn thn thương, quen thuộc với bao thế hệ người miền Nam  Xe dng để chở người đi lại trong vng hay vận chuyển hng rau cải từ những vng qu ln Si Gn. Mỗi khi c việc đi lại trong vng, đi mua sắm, thăm viếng, cưới xin, người ta đều chọn phương tiện xe ngựa v tnh tiện lợi của n. Thời điểm lc bấy giờ, xe ngựa vừa nhanh chng, vừa tiện lợi bởi người ta c thể ln xuống bất kỳ chỗ no.                  

Bến xe Thổ mộ khi xưa cạnh Ga xe lửa Si-Gn

Xuất xứ của xe Thổ mộ. 

Về xuất xứ của chiếc xe thổ mộ đầu tin ở Nam Bộ c người cho l ở Si Gn nhưng cũng c kiến cho rằng xe thổ mộ c ở Bnh Dương v điều ny đ được khẳng định trong cu v: "Kh như bnh trng l chợ Phan Rang, Xe thổ mộ dọc ngang l chợ Thủ Dầu Một, Chẳng lo ngập lụt l chợ Bưng Cầu"

 
 

 

 

 
   

Xuất xứ của xe Thổ mộ. 

Về xuất xứ của chiếc xe thổ mộ đầu tin ở Nam Bộ c người cho l ở Si Gn nhưng cũng c kiến cho rằng xe thổ mộ c ở Bnh Dương v điều ny đ được khẳng định trong cu v: "Kh như bnh trng l chợ Phan Rang, Xe thổ mộ dọc ngang l chợ Thủ Dầu Một, Chẳng lo ngập lụt l chợ Bưng Cầu"

 

 
   

Xe Thổ mộ xuất hiện khi no? 

         Từ cuối thế kỷ XIX, đất Thủ Dầu Một l nơi nghề thủ cng pht triển mạnh, kinh tế giao thng hng ha rộng khắp nhờ nguồn nhn lực thợ lnh nghề dồi do, nhiều nguyn vật liệu, lại ở vo vị tr giao thương thuận lợi cả về đường thủy v đường bộ, từ đy nhu cầu về đi lại v vận chuyển hng ha rất lớn.

Trn bộ, phương tiện giao thng gần như duy nhất l xe ngựa, v vậy m nghề chế tc xe thổ mộ v nghề chuyn chở bằng loại xe ny nhanh chng pht triển.

 

 

 Theo nhiều ti liệu khc th vo khoảng đầu thế kỷ XX, phương tiện đi lại của người dn vng Si Gn Chợ Lớn v miền Đng Nam bộ rất hạn chế, giao thng của cả vng đất ny c khoảng năm ba chiếc xe t (lc bấy giờ gọi l xe điện) chạy theo cc tuyến đường Si Gn Chợ Lớn, Si Gn Hc Mn, Si Gn Thủ Dầu Một. Những chiếc xe cn rất th sơ nhưng chỉ những người quyền qu v c tiền mới sử dụng để đi lại. Đa số dn lao động thường đi bộ, những người kh hơn cht th được đi xe thổ mộ, nhất l khi c hng ha cần chuyn chở lun phải dng đến loại xe ny. V thế xe thổ mộ c cơ hội để pht triển nhanh.

 Cc cơ sở đng xe ngựa v nui ngựa đ sớm hnh thnh v cũng hnh thnh cả đội ngũ chuyn lm nghề đnh xe ngựa. Đa số những nh nghin cứu đều cho rằng, Đng Nam bộ thời đ chỉ c vi nơi sản xuất được xe thổ mộ, trong đ Bnh Dương c Thủ Dầu Một v Li Thiu. Bnh Dương cn c nhiều cơ sở đng thng xe đẹp nức tiếng như Bnh Hiệp, Tn An, Ph Cường. Nơi lm bnh xe đẹp, bền chắc c vng Thuận Giao, An Thạnh v tại đy c nhiều thợ rn lnh nghề. Điều đ chứng tỏ xe thổ mộ thời xa xưa đ rất pht triển ở Bnh Dương v người ta vẫn gọi xe thổ mộ ở đy l xe Thủ Dầu Một để phn biệt với xe nơi khc.

 
 

 

Nguồn gốc tn gọi Xe Thổ Mộ 

   C nhiều l giải về nguồn gốc tn gọi ny. Trong từ điển tiếng Việt miền Nam, học giả Vương Hồng Sển giải thch, xe thổ mộ l xe do một con ngựa ko dng để chở hng ha cho khch bộ hnh vng ngoại Si Gn, Chợ Lớn, Li Thiu. Cn theo nh văn Sơn Nam v Nguyễn Nguyn th thổ mộ bắt nguồn từ hai chữ thảo m nghĩa l loại xe dng ngựa để chở cỏ của người Trung Quốc. Cũng c kiến cho rằng, trước đy việc chở quan ti đi chn xa phải dng xe ngựa để đưa đến chỗ đất (thổ) mồ mả (mộ), nn quen gọi xe ngựa l xe thổ mộ.

                  Bến xe Thổ mộ khi xưa cạnh Ga xe lửa Si-Gn
 
   

Một số đng kiến khc lại cho rằng, v mui chiếc xe c hnh khum khum mu ra, giống như nấm mộ. Một số cụ gi ở Bnh Dương lại khẳng định thổ mộ l tn gọi xe Thủ Dầu Một do ni nhanh, ni gọn của người Nam bộ. Tất cả những l giải về tn gọi của loại xe thổ mộ cn cần phải được tm hiểu thm nhưng r rng đất Thủ Dầu Một c nhiều mối quan hệ trong việc hnh thnh, sng tạo cũng như sử dụng rộng ri v lu di loại xe thổ mộ. 

Cấu tạo của một chiếc xe Thổ Mộ 

Xe thổ mộ c thng (hay l khoang chứa người) di 1,18m đến 1,2m, chiều cao 1m , pha trn chia lm ba cửa sổ, chiều ngang (bề rộng) thng xe 0,85m 

Vật liệu lm xe phần lớn từ gỗ ging hương hoặc gỗ cy ch đy l hai loại gỗ qu, bền v c độ đn hồi cao.

Thng xe được vt cứng trn một ci nhp bốn l hnh van để tạo sự đn hồi, giữ thăng bằng cho thng khi rong ruổi trn đường. Pha đầu thng xe hai bn l cặp tai đn. Hai ci v chở hng (porte bagage) bằng gỗ bề ngang hơn tấc tay, uốn lượn như dợn sng rất thẩm mỹ, cặp trn hai bn thng xe c sức chịu lực mỗi bn khoảng ba bốn mươi k. Trn cng l ci mui uốn cong, lợp thiếc nh ra tới nửa mnh ngựa, khum lại như ci vnh mũ .

 
   

 

Bn trong thng xe, khch ngồi trn chiếc chiếu bng đấu mặt nhau, chn co về một pha,  t người th khch ngồi thng chn ở pha chỗ bn đạp dnh cho khch ln xuống.

Giy dp, thng mủng, quanh gnh của khch th mng ở hai cọc sắt pha sau xe ở gc thng. D chật hẹp như vậy nhưng khng ai cảm thấy ngột ngạt v bn hng thng xe l 3   cửa để hở cho gi la vo. Mỗi khi trời mưa, khch c thể ko tấm rm xuống che mưa. Pha trn nước mưa chảy xuống hết hai bn v nc l một ci mi khum trn như ngi mộ đất. 

Hai bnh xe lớn hai bn, mỗi bnh xe được ghp từ su mảnh gỗ gắn với 12 chiếc tăm cắm vo trục bnh xe. Sau đ, dng vng sắt quấn quanh bảo vệ bnh gỗ tạo thnh một chiếc vnh v dng nệm cao su nịt chặt vng ngoi. Bnh xe được lm hon ton từ gỗ v cao su lm cho xe pht ra tiếng ku lch cch đều đều ở bnh xe kết hợp với tiếng chung ở cổ ngựa. 

 
 

 

Xe thổ mộ l loại phương tiện đi lại phổ biến ở vng Si Gn-Gia Định của Việt Nam vo những năm 50 của thế kỷ XIX.  

Chiếc xe thổ mộ đ để lại nhiều kỷ niệm đối với người dn Nam Bộ l cũng l một nt văn ho-lịch sử của vng đất ny. 

 

Ti liệu tham khảo : Wikipedia